Συνέντευξη στη Μαρια Tοπαλη

Την ερχόμενη Τετάρτη, 30 Μαΐου, στις 7 μ.μ., η σπουδαία Αμερικανίδα μυθιστοριογράφος και δοκιμιογράφος Μέριλιν Ρόμπινσον (1943) θα δώσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών μία διάλεξη με τίτλο «Η Μεγάλη Κοινότητα». Θα την προλογίσει ο συγγραφέας και διευθυντής του περιοδικού «Νέα Εστία», Σταύρος Ζουμπουλάκης. Σύμφωνα με την πρόσκληση των διοργανωτών, θα την απασχολήσουν θέματα όπως «η παγκόσμια κοινότητα, οι παθογένειές της, οι οικουμενικές αξίες και η σημασία της ανθρώπινης ύπαρξης». Οι υπεύθυνοι των εκδόσεων Εν πλω, που εξέδωσαν στα ελληνικά (2010) το βραβευμένο με Πούλιτζερ έργο της «Γκίλιαντ: τόπος της μαρτυρίας» και, μόλις πρόσφατα, το «Στο σπίτι», επισημαίνουν ότι η συγγραφέας έχει καταπιαστεί, έμμεσα αλλά και με εκπληκτική διαύγεια και ευθυβολία, με το θέμα των σχέσεων επιστήμης και θρησκείας στο προτελευταίο της δοκιμιακό βιβλίο «Absence of Mind: The Dispelling of Inwardness from the Modern Myth of the Self», που είναι κατ’ ουσίαν οι διαλέξεις που έδωσε για το θέμα αυτό στο Πανεπιστήμιο Yale, στο πλαίσιο της περίφημης σειράς Terry Lectures. 

Η Ρόμπινσον είναι ένας σύγχρονος μύθος της αμερικανικής λογοτεχνίας. Με μόλις τρία μυθιστορήματα, θεωρείται κλασική, και το έργο της διδάσκεται στα πανεπιστήμια. Το πρώτο της μυθιστόρημα (Housekeeping, 1980), που σύντομα ελπίζουμε να δούμε και στα ελληνικά, θεωρείται ένα από τα 100 καλύτερα του 20ού αιώνα. Στο πρόσφατο «Στο σπίτι» (βραβείο Orange) αφηγείται ένα κομμάτι ιστορίας που υπάρχει και στο «Γκίλιαντ», αυτήν τη φορά όμως από την οπτική γωνία διαφορετικών πρωταγωνιστών.

Η πνευματικότητα του απλού και του στοιχειώδους που γευτήκαμε στο «Γκίλιαντ» δεν παραβλέπει, και εδώ, ούτε την ελάχιστη συναισθηματική απόχρωση, δεν φείδεται διαρκούς κριτικής (αυτοκριτικής, από την πλευρά των πρωταγωνιστών) περισυλλογής, αποφεύγοντας προσεκτικά και ανάλαφρα τον κίνδυνο της απλούστευσης. Η «περιπέτεια» των ηρώων της δεν είναι παρά η επίμοχθη διαρκής άσκηση και ισορροπία ανάμεσα στα δύσκολα φορτία της μνήμης από τη μία («όλοι το ξέρουν πως το να υπερβαίνει η μνήμη τα σύνορά της με αυτό τον τρόπο και να γίνεται παρόν ή και πιθανό μέλλον, αποτελεί πράγμα κάπως πένθιμο», γράφει) και στην πιεστικά λεπτομερή καθημερινότητα, από την άλλη. Ο,τι προϋποτίθεται ως πίστη και ως νόημα οφείλει, για να επιβεβαιωθεί, να περάσει διά πυρός και σιδήρου, μέσα δηλαδή από τις αμήχανες σιωπές της συνύπαρξης κάτω από την ίδια στέγη των σκορπισμένων μελών μιας οικογένειας, από τις καθημερινές χειρονομίες μιας αβάσταχτης τυπικότητας, μιας υλικής πλευράς αφόρητα πολυφορεμένης και τετριμμένης, αλλά και από τη διαρκή ευλογία και ορμή της φυσικότητας και από τα μεγάλα διλήμματα και δράματα που κρύβει μέσα του καθένας.

Με αφορμή την έλευσή της στην Αθήνα για τη διάλεξη της ερχόμενης Τετάρτης, η Μέριλιν Ρόμπινσον δέχτηκε να απαντήσει σε ορισμένες ερωτήσεις της «Κ».

– Η πνευματικότητα είναι ταυτόχρονα η κύρια γενεσιουργός σύλληψη που διατρέχει το έργο σας και η πιο δύσκολη να οριστεί. Θα συμφωνούσατε με αυτό; Θα μπορούσατε να μας την ορίσετε;

– Νομίζω πως οι άνθρωποι είναι κατ’ ουσίαν πνευματικοί. Είτε συνειδητά είτε όχι, βρίσκονται σε συνομιλία με τον εαυτό τους γύρω από θεμελιώδη πράγματα – τον έρωτα, τον θάνατο, το νόημα. Ολα αυτά συνήθως προσλαμβάνουν τόσο συγκεκριμένη και άμεση μορφή, που μπορεί και να μη ληφθεί ποτέ υπ’ όψιν το γεγονός ότι μετέχουν αυτών των μεγάλων αφαιρέσεων. Αλλά σε αυτήν ακριβώς τη μορφή είναι που τα πράγματα γίνονται καθαρά και επιτακτικά.

– Ενας μη θρησκευόμενος αναγνώστης θα μπορούσε άραγε να απολαύσει τα βιβλία σας εξίσου όπως και ένας αναγνώστης με βαθιές θρησκευτικές πεποιθήσεις;

– Δεν είμαι βέβαιη ότι αποδέχομαι τη διάκριση μεταξύ θρησκευόμενου και μη. Για μένα, το ερώτημα είναι ο βαθμός στον οποίο οι άνθρωποι παίρνουν τις ζωές τους στα σοβαρά και τις ζουν με περίσκεψη. Η τυπική θρησκεία μπορεί να τροφοδοτήσει αυτό το είδος της σοβαρότητας αλλά δεν το κάνει πάντοτε. Καμιά φορά μοιάζει να γίνεται άκαμπτη απέναντι στο αίσθημα και στον στοχασμό. Και είναι αλήθεια ότι άνθρωποι αλλόδοξοι ως προς το δικό μου θρήσκευμα ή και εντελώς άθρησκοι ανταποκρίθηκαν με μεγάλη γενναιοδωρία στο γράψιμό μου.

– Ο χώρος παίζει σημαντικό ρόλο στα βιβλία σας. Ωστόσο, είναι ένας χώρος στενός, καμιά φορά περίκλειστος, συχνά επαρχιώτικος: η κωμόπολη, το σπίτι του πάστορα κ.λπ. Ποια είναι η τεχνική με τη βοήθεια της οποίας αυτοί ειδικά οι χώροι προσλαμβάνουν μια διάσταση ευρύτερη, ίσως οικουμενική;

– Το «σύμπαν σ’ έναν κόκκο άμμου», ή ίσως σε φύλλα χλοερά, είναι κάτι τόσο θεμελιώδες για την αμερικανική αφηγηματική λογοτεχνία και την ποίηση που νομίζω πως στρέφομαι σε αυτό εντελώς φυσικά. Η αφετηρία παραδοχή είναι ότι κάθε ζωή, κάθε ενέργεια, κάθε πρόσληψη είναι πλήρης νοήματος και σε βάθος. Ακόμη και ο τρόμος, ακόμη και η κενότητα είναι πλήρεις νοήματος. Τα στοιχεία που διαφοροποιούν τον αμερικανικό πολιτισμό αποδίδονται σε υπερβολικό βαθμό στην πουριτανική ή την καλβινιστική προέλευσή του, αλλά σε αυτήν εδώ την περίπτωση μπορεί πράγματι να διαδραματίζουν ρόλο.

– Ποιος είναι ο ρόλος της λογοτεχνίας σε δύσκολους καιρούς; Ποια είναι η θεώρησή σας για τον ρόλο της δικής σας λογοτεχνίας στον καιρό μας;

– Αν πράγματι σταματούσαμε να καταχρώμεθα και να κακοποιούμε τον κόσμο και αλλήλους, θα άλλαζαν οι καιροί μας μέσα σε μία νύχτα. Θέλω να επιστήσω την προσοχή στο πόσο όμορφα είναι όλα αυτά, ακόμη κι όταν μας χαρίζουν λύπες και δυσκολίες και αποτυχίες. Θέλω να βοηθήσω τους ανθρώπους να νιώσουν το προνόμιο της ύπαρξης. Αφήνουμε τον κόσμο να γίνεται βάρβαρος, λησμονώντας τον σεβασμό και την αγάπη που οφείλουμε ο ένας στον άλλον.

– Θα συμφωνούσατε ότι είστε μια «δύσκολη συγγραφέας», ότι τα βιβλία σας είναι «δύσκολα βιβλία»;

– Δεν έχω καμιά πρόθεση να είμαι δύσκολη. Λέω αυτό που θέλω να πω όσο πιο ολοκληρωμένα και καθαρά μπορώ.

– Η αισθητική είναι άραγε αναπόσπαστο μέρος της θρησκείας, της πνευματικότητας, της πίστης; Ή απλώς ένας αποτελεσματικότερος φορέας των νοημάτων τους;

– Αισθάνομαι πως η αισθητική είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θρησκεία. Αισθητική και νόημα σχετίζονται τόσο στενά μεταξύ τους, ώστε ένα ισχυρό νόημα μπορεί να δημιουργήσει μια νέα αισθητική. Τρανή απόδειξη η θρησκευτική ποικιλομορφία. Το ίδιο ισχύει και για κάθε μορφή ζωντανής και ουσιώδους τέχνης.

– Θα μπορούσατε να μας πείτε περισσότερα για τη στιγμή του μπισκότου με τη γεύση της στάχτης από το έργο σας «Γκίλιαντ»; Πρόκειται άραγε για το δικό σας αντίστοιχο «επεισόδιο με τη μαντλέν;» Ή μήπως είναι, αντίθετα, μια αντίκρουση της κατά τον Προυστ κυρίαρχης «ακούσιας μνήμης»;

– Το «μπισκότο με γεύση στάχτης» είναι η ανάμνηση του Εϊμς από μια χειρονομία πατρικής τρυφερότητας, που την ανακαλεί ως ιερό μυστήριο για χάρη του γιου του. Μέσα από αυτό κατανοεί το Μυστήριο ως μια αποκάλυψη της φύσης του Θεού, και επίσης βιώνει βαθύτερα την αγάπη του πατέρα του για τον ίδιο και τη δική του αγάπη για τον γιο του. Κατανοεί το Μυστήριο ως μια αγιοποίηση του κοινότοπου καθημερινού ανθρώπινου βίου ή, ακριβέστερα, ως ένα φως που πέφτει πάνω στην αγιοσύνη που είναι προσφυής στον βίο αυτό. Δεν είμαι σίγουρη πως αυτό είναι και πολύ σχετικό με τον Προυστ.

– Πόση «ουσία» Αμερικής εμπεριέχεται στο έργο σας;

– Η Αμερική είναι τόσο απέραντη και ποικιλόμορφη που η λέξη «ουσία» είναι λιγάκι δύσκολο να ταιριάξει εδώ. Εχω συνείδηση του ότι γράφω από την οπτική γωνία μιας ιδιαίτερης θρησκευτικής παράδοσης, ενός ιδιαίτερου τοπικού και εθνικού υπόβαθρου και ούτω καθεξής. Αυτό το κάνουμε όλοι, κατά συνέπεια δεν είμαι εξ αυτού του λόγου απομονωμένη από ένα γενικό αναγνωστικό κοινό. Η αμερικανική ιστορία με γοητεύει και είμαι ερωτευμένη με την αμερικανική λογοτεχνία, αυτό λοιπόν ασκεί τεράστια επίδραση σε οτιδήποτε γράφω. Κατά παράδοξο τρόπο, αν ποτέ η Αμερική καταλήξει να σταθεροποιηθεί γύρω από μια «ουσία», θα πάψει να είναι Αμερική