Γράφει η Σοφία Χρήστου και Μαρία Στεφανάτου*

Επελαύνει ο ιός του Δυτικού Νείλου στη χώρα και δη στην Αττική. Μάλιστα είναι χαρακτηριστικό ότι πάνω από τα μισά κρούσματα εκδήλωσαν σοβαρές επιπλοκές στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Ειδικότερα, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, από τις αρχές του καλοκαιριού –τον Ιούνιο κατεγράφη το πρώτο κρούσμα– έως και χθες είχαν διαγνωσθεί 232 περιστατικά και έχουν σημειωθεί 19 θάνατοι σε ασθενείς που είχαν προσβληθεί από τον ιό. Εως και χθες νοσηλεύονταν 73 ασθενείς, 26 εκ των οποίων σε ΜΕΘ.

Την τελευταία εβδομάδα, έως και χθες, διαγνώστηκαν 75 νέα κρούσματα και σημειώθηκαν έξι θάνατοι, ενώ την προηγούμενη εβδομάδα υπήρξαν 47 κρούσματα και τέσσερις θάνατοι. Ιδιαίτερα επιβαρυμένες περιοχές στην Αττική είναι οι Δήμοι Αγίας Παρασκευής, Σπάτων – Αρτέμιδος, Βάρης – Βούλας – Βουλιαγμένης, Παλλήνης και Χαλανδρίου.

Για την εικόνα στα νοσοκομεία ο υφυπουργός Υγείας Μάριος Θεμιστοκλέους ανέφερε (ΕΡΤ) πως παρότι τα κρούσματα είναι αυξημένα, δεν υπάρχει πίεση στα νοσοκομεία. Πρόσθεσε πως δεν υφίσταται λόγος να μιλάμε για επιδημία, καθώς ο ιός του Δυτικού Νείλου δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά μέσω του τσιμπήματος μολυσμένου κουνουπιού.

Ο υπουργός έδωσε έμφαση στα μέτρα ατομικής προστασίας, τα οποία χαρακτήρισε απλά, αλλά ιδιαίτερα σημαντικά. «Σήτες, μακριά πουκάμισα, εντομοαπωθητικά, τα οποία θα απομακρύνουν και θα μειώσουν κατά πολύ τις πιθανότητες να τσιμπήσει κάποιον το κουνούπι», δήλωσε.

Η «Κ» επιχειρεί να αποκρυπτογραφήσει τους λόγους της εξάπλωσης του ιού στην Ελλάδα, την επικινδυνότητά του και τους τρόπους αντιμετώπισής του.

Ποια είναι η παρουσία του ιού στην Ελλάδα;

Με τον ιό του Δυτικού Νείλου να εντοπίζεται για πρώτη φορά το 1937 σε μια γυναίκα με εμπύρετο νόσημα στην Ουγκάντα, στην επαρχία του Δυτικού Νείλου, από την οποία πήρε και το όνομά του, η πρώτη μεγάλη επιδημία στην Αμερική καταγράφηκε το 1999. Στην Ευρώπη, η πρώτη μεγάλης κλίμακας επιδημία σημειώθηκε το 1996 στο Βουκουρέστι.

Στην Ελλάδα καταγράφονται κρούσματα του ιού του Δυτικού Νείλου κάθε καλοκαίρι από το 2008. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία του ΕΟΔΥ, το 2025 καταγράφηκαν συνολικά 96 κρούσματα. Η χρονιά με τα περισσότερα κρούσματα και τους περισσότερους θανάτους ήταν το 2018, όταν καταγράφηκαν 317 περιστατικά και 51 θάνατοι. Αυξημένος αριθμός κρουσμάτων καταγράφηκε επίσης το 2010 με 262 περιστατικά και 35 θανάτους, το 2022 με 286 κρούσματα και 33 θανάτους, και το 2024 με 220 κρούσματα και 35 θανάτους. Φέτος, το πρώτο κρούσμα της περιόδου καταγράφηκε στα τέλη Ιουνίου στον Βόρειο Τομέα Αθηνών.

Πώς μεταδίδεται ο ιός;

Οπως αναφέρει στην «Κ» η Ελένη Πατσουλά, καθηγήτρια Παρασιτολογίας και Εντομολογίας της Δημόσιας Υγείας στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστήμιου Δυτικής Αττικής, το κοινό κουνούπι «Culex pipiens» μολύνεται όταν τσιμπήσει ένα πτηνό που νοσεί από τον ιό του Δυτικού Νείλου. Στη συνέχεια το μολυσμένο κουνούπι τσιμπάει κάποιο άλλο πτηνό ή θηλαστικό, όπως οι άνθρωποι και τα άλογα, και έτσι μεταφέρει τον ιό. Σε αντίθεση με τα πτηνά και τους ανθρώπους, τα κουνούπια δεν νοσούν από τον ιό και μπορούν να τον μεταδώσουν για αρκετές ημέρες έως και εβδομάδες μετά τη μόλυνσή τους. Αυτό που δεν συμβαίνει είναι η μεταφορά του ιού από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Λόγω του απρόβλεπτου χαρακτήρα του ιού, μέχρι στιγμής μπορούμε να κάνουμε μόνο εικασίες για τους λόγους της φετινής εξάπλωσης, αναφέρει ο Αντώνιος Μιχαηλάκης, προϊστάμενος στο Μπενάκειο Ινστιτούτο.

Εχουμε περισσότερα κουνούπια φέτος στην Αττική;

Ο προϊστάμενος του Εργαστηρίου Εντόμων και Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, Αντώνιος Μιχαηλάκης, σημειώνει στην «Κ» πως η ποσότητα των κουνουπιών που εντοπίστηκαν και ελέγχθηκαν σε παγίδες τις οποίες έχει τοποθετήσει το ινστιτούτο σε συνεργασία με την περιφέρεια σε όλη την Αττική δεν είναι περισσότερη σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια.

Εκτός αυτού υποστηρίζει πως δεν πρέπει να ερευνηθεί η ποσότητα των κουνουπιών, αλλά η μολυσματικότητά τους. «Δυστυχώς δεν διαθέτουμε αξιόπιστα δεδομένα για την παρουσία του ιού του Δυτικού Νείλου στο κουνούπι καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, γεγονός που δυσχεραίνει την κατανόηση της σχέσης μεταξύ της κυκλοφορίας του ιού στα κουνούπια και της επιδημιολογίας της νόσου», σημειώνει.

Ωστόσο, με βάση τα μέχρι στιγμής στοιχεία για το 2026, η φετινή χρονιά θυμίζει το 2018 όσον αφορά την εξάπλωση του ιού. «Είναι μια δύσκολη χρονιά, ύστερα από μία επταετία. Λόγω του ότι ο ιός είναι απρόβλεπτος μπορούμε μέχρι στιγμής να κάνουμε μόνο εικασίες για τους λόγους της φετινής εξάπλωσής του», τονίζει ο ίδιος.

Γιατί είναι αυξημένη η παρουσία του ιού στην κοινότητα;

Σύμφωνα με τους ειδικούς, τα αυξημένα κρούσματα σε ανθρώπους φέτος στη χώρα μας μπορεί να οφείλονται σε ένα πολυπαραγοντικό σύστημα που δημιουργεί ένα ευνοϊκό κοκτέιλ για τον ιό. Ενας από αυτούς τους παράγοντες, σύμφωνα με τον κ. Μιχαηλάκη, είναι η προσαρμοστικότητα του κοινού κουνουπιού στην Ελλάδα όλο τον χρόνο. «Φέτος καταγράφηκαν κουνούπια θετικά στον ιό του Δυτικού Νείλου και κατά τη χειμερινή περίοδο, γεγονός που δείχνει ότι ο κύκλος μετάδοσης του ιού δεν περιορίζεται πλέον αποκλειστικά στους θερμούς μήνες».

Κατά την κ. Πατσουλά, ρόλο στην κυκλοφορία του ιού του Δυτικού Νείλου διαδραματίζει και η γεωγραφική θέση της Ελλάδας, όπως και της Ιταλίας, καθώς η χώρα βρίσκεται σε διαδρομές μετακίνησης αποδημητικών πουλιών, ορισμένα από τα οποία μπορεί να είναι φορείς του ιού. «Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, ο ιός μπορεί να ανιχνευθεί τόσο σε άγρια αποδημητικά πουλιά όσο και σε είδη που συναντάμε στην Αττική, όπως τα κορακοειδή, οι καρακάξες, οι κίσσες, ακόμη και τα σπουργίτια», εξηγεί.

Μια επιπλέον παράμετρος που, σύμφωνα με τον κ. Μιχαηλάκη, ενδέχεται να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα της αντιμετώπισης του ιού είναι η απουσία ενεργών προγραμμάτων καταπολέμησης των κουνουπιών από ορισμένους δήμους. Οπως επισημαίνει, πρόκειται για ζήτημα που έχει παρατηρηθεί και κατά το παρελθόν, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις η αντιμετώπιση του προβλήματος επαφίεται στις δράσεις της περιφέρειας. «Δεδομένου πως ο ιός κυκλοφορεί πλέον στην κοινότητα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, πρέπει να γίνει κατανοητό πως η αντιμετώπισή του προϋποθέτει συνεργασία μεταξύ περιφερειών, δήμων και φυσικά των πολιτών», αναφέρει.

Ποια είναι η κλινική εικόνα της λοίμωξης;

Τι προκαλεί, όμως, η λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου στον ανθρώπινο οργανισμό και γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρή νόσο; Ο ιός μπορεί να προκαλέσει από ασυμπτωματική λοίμωξη έως σοβαρή προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος. Οπως αναφέρει στην «Κ» ο Δημήτριος Παρασκευής, καθηγητής Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, περίπου το 80% όσων μολυνθούν από τον ιό δεν θα εμφανίσει συμπτώματα». «Περίπου το 20% θα εμφανίσει συμπτώματα παρόμοια με εκείνα της εποχικής γρίπης, όπως ρίγη, μυαλγίες, πυρετό και αδυναμία, ενώ μπορεί να εκδηλωθούν και γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως έμετοι και διάρροιες, ή δερματικά εξανθήματα. Ενα πολύ μικρότερο ποσοστό, περίπου 1%, θα προσβληθεί σοβαρά με συμπτώματα που υποδηλώνουν προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος, όπως δυσκαμψία του αυχένα, έντονος πονοκέφαλος, διαταραχή του επιπέδου συνείδησης και αποπροσανατολισμός», σημειώνει.

Πάντως η πορεία της λοίμωξης, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι πάντοτε δυνατό να προβλεφθεί από την αρχική κλινική εικόνα. «Δεν είναι εξαρχής σαφές ποια θα είναι η εξέλιξη της κλινικής εικόνας. Γι’ αυτό και συνιστούμε, ακόμη και όταν εμφανίζονται ήπια συμπτώματα, να αναζητείται ιατρική συμβουλή. Αλλωστε υπάρχουν διαγνωστικές εξετάσεις για τον ιό του Δυτικού Νείλου, τις οποίες μπορεί να συστήσει ο θεράπων ιατρός, εφόσον το κρίνει απαραίτητο, με βάση την κλινική εικόνα. Σε κάθε περίπτωση ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στους ηλικιωμένους, στα άτομα με ανοσοκαταστολή και στους ασθενείς με χρόνια νοσήματα, καθώς διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσησης», σημειώνει ο ίδιος.

Ποιο είναιπρωτόκολο των ψεκασμών

Ο Γιώργος Κώνσταντος, πρόεδρος της Επιτροπής Κουνουπιών ΠΕΑΑ της Περιφέρειας Αττικής, εξηγεί στην «Κ» ότι όλες οι περιφερειακές ενότητες πραγματοποιούν από τις αρχές Μαρτίου συστηματικούς ψεκασμούς για την καταπολέμηση των προνυμφών των κουνουπιών στα σημεία όπου αναπτύσσονται. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο, οι εφαρμογές επαναλαμβάνονται κάθε 10 έως 15 ημέρες και το πρόγραμμα συνεχίζεται μέχρι και τον Δεκέμβριο.

Εκτός από την προνυμφοκτονία, η Περιφέρεια Αττικής προβαίνει και σε ακμαιοκτονία για την καταπολέμηση των ενήλικων κουνουπιών. «Οταν εντοπίζεται ένα κρούσμα, πραγματοποιούνται ακμαιοκτονίες σε όλους τους δρόμους, οριζόντιους και καθέτους, σε ακτίνα τουλάχιστον 300 μέτρων από το σημείο όπου καταγράφηκε».

Τέτοιος ψεκασμός πραγματοποιήθηκε στις 26 Αυγούστου στον Δήμο Φιλοθέης-Ψυχικού. «Ο ψεκασμός ξεκίνησε στις 3 τα ξημερώματα μετά τη λήψη άδειας από την υγειονομική διεύθυνση της Περιφέρειας, σημείωσε ο αντιδήμαρχος Καθαριότητας, Πρασίνου και Πολιτικής Προστασίας του Δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού, Ηλίας Αγγελόπουλος.

Εκτός από τις δύο παραπάνω ενέργειες, υπάρχουν επίσης οι εφαρμογές ψεκασμού ULV (Ultra Low Volume – υπέρμικρου όγκου). Oπως εξηγεί ο κ. Κώνσταντος, κατά τη διάρκεια της χρονιάς έχει πραγματοποιηθεί στη Λούτσα και στον υδροβιότοπο του Σχινιά, ενώ αναμένεται να γίνουν και σε Πόρτο Ράφτη και Μαρκόπουλο. «Οι συγκεκριμένοι ψεκασμοί πραγματοποιούνται κατά τις βραδινές ώρες, καθώς χρησιμοποιείται φωτοδιασπώμενο σκεύασμα. Επίσης, πολλοί ψεκασμοί πραγματοποιούνται με drone σε σημεία στα οποία δεν είναι δυνατή η πρόσβαση των συνεργείων», προσθέτει.
Ο ειδικός τονίζει ότι φέτος, από τον Μάρτιο έως τον Μάιο, παρατηρήθηκαν περισσότερα στάσιμα νερά, ειδικά στην Ανατολική Αττική, τα οποία δεν μπορούσαν να απορροφηθούν από το έδαφος, καθώς οι αυξημένες βροχοπτώσεις σε σύντομο χρονικό διάστημα είχαν ως αποτέλεσμα να πλημμυρίσουν μεγάλες εκτάσεις. Γι’ αυτόν τον λόγο υπήρξε αίτημα στην Περιφέρεια για έκτακτες εφαρμογές ψεκασμών.

Στην ερώτηση εάν υπάρχουν συγκεκριμένοι δήμοι στους οποίους δίνεται μεγαλύτερη βαρύτητα στους ψεκασμούς κάθε χρόνο, ο κ. Κώνσταντος επισημαίνει ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου δεν ακολουθεί την ίδια γεωγραφική κατανομή.

Οι κίνδυνοι που κρύβει ένα τσίμπημα κουνουπιού

Της Μαρίας Στεφανάτου

Τα κουνούπια κατά τους θερινούς και φθινοπωρινούς μήνες αποτελούν μια μόνιμη ενόχληση, όμως σε κάποιες περιπτώσεις η απειλή είναι μεγαλύτερη από ένα απλό τσίμπημα. Ορισμένα είδη κουνουπιών λειτουργούν ως φορείς και μπορούν να μεταφέρουν ιούς στον άνθρωπο.

Ενώ οι περισσότερες από αυτές τις λοιμώξεις είναι εντελώς ακίνδυνες ή προκαλούν ήπια συμπτώματα, ορισμένοι ιοί, όπως ο ιός του Δυτικού Νείλου, κρύβουν σοβαρούς κινδύνους.

Η πλειονότητα των ανθρώπων που μολύνονται από τον ιό μέσω τσιμπήματος κουνουπιού δεν εκδηλώνει συμπτώματα ή περνάει μια ήπια ιογενή συνδρομή. Ωστόσο, σε μικρό ποσοστό ασθενών (περίπου 1%), ο ιός καταφέρνει να διαπεράσει τους αμυντικούς φραγμούς του οργανισμού και να εισβάλει στο κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ).

Αυτό συμβαίνει όταν ο ιός, αφού πολλαπλασιαστεί στο αίμα, διασπά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, δηλαδή τον εξειδικευμένο μηχανισμό άμυνας που προστατεύει τον εγκέφαλο από τοξίνες και παθογόνα, ή μεταφέρεται μέσω των κινητικών νευρώνων, φτάνοντας απευθείας στον νευρικό ιστό.

Οταν ο ιός προσβάλλει το κεντρικό νευρικό σύστημα, μιλάμε για νευροδιεισδυτική νόσο. Ο όρος περιλαμβάνει σοβαρές κλινικές οντότητες όπως η μηνιγγίτιδα (φλεγμονή των μηνίγγων που περιβάλλουν τον εγκέφαλο), η εγκεφαλίτιδα (φλεγμονή του ίδιου του εγκεφαλικού ιστού) και η οξεία χαλαρή παράλυση, η οποία μοιάζει με την πολιομυελίτιδα και προκαλεί ξαφνική αδυναμία στα άκρα.

Η νευροδιεισδυτική μορφή είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμες νευρολογικές βλάβες, παρατεταμένη νοσηλεία σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας, ακόμη και στον θάνατο, ιδιαίτερα για άτομα άνω των 60 ετών ή ασθενείς με επιβαρυμένο ιατρικό ιστορικό (όπως ανοσοκαταστολή, διαβήτη ή χρόνια νεφρική νόσο).

Η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων είναι καθοριστική, καθώς δεν υπάρχει ειδική αντιιική θεραπεία και η αντιμετώπιση είναι υποστηρικτική. Οι πολίτες πρέπει να κινητοποιηθούν αμέσως και να αναζητήσουν ιατρική βοήθεια εάν, ύστερα από τσίμπημα κουνουπιού, εμφανίσουν υψηλό πυρετό που επιμένει, έντονο και ασυνήθιστο πονοκέφαλο, δυσκαμψία στον αυχένα (δυσκολία να σκύψουν το κεφάλι προς το στήθος), διαταραχές συμπεριφοράς, σύγχυση, έντονη υπνηλία ή αποπροσανατολισμό, τρέμουλο, αστάθεια στο περπάτημα ή μυϊκή αδυναμία σε κάποιο χέρι ή πόδι.

Η πρόληψη παραμένει το ισχυρότερο όπλο μας. Η χρήση εγκεκριμένων εντομοαπωθητικών, η τοποθέτηση σητών και η απομάκρυνση στάσιμων νερών από τις αυλές μας δεν είναι απλά μέτρα άνεσης, αλλά ουσιαστικές πράξεις προστασίας της νευρολογικής υγείας μας.

* Η κ. Μαρία Στεφανάτου, MD. PhD, είναι νευρολόγος, αναπληρώτρια διευθύντρια Νευρολογικής Κλινικής, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών.