Η Βικτόρια Χαϊντάι κοιτάζει ό,τι έχει απομείνει από το κατεστραμμένο τυπογραφείο, το οποίο αυτές τις ημέρες θα έπρεπε να λειτουργεί στο φουλ, τυπώνοντας σχολικά βιβλία εν όψει της έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς στην Ουκρανία.

Η μονάδα, στα περίχωρα του Κιέβου, χτυπήθηκε κατά τη διάρκεια της νύχτας από ρωσικό πύραυλο, ακριβώς της στιγμή που η παραγωγή αυξανόταν για να παραδοθούν 1,3 εκατομμύρια βιβλία, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 10% των σχολικών εγχειριδίων της χώρας. 

Ανάμεσα στις στάχτες ξεχωρίζει μια απανθρακωμένη σελίδα από βιβλίο αγγλικών.

«Με λένε Ουίλιαμ, είμαι από το Ηνωμένο Βασίλειο. Η γιαγιά μου ζει στο Νότιγχαμ. Είναι μια όμορφη πόλη», γράφει το μισοκαμένο χαρτί.

Το τελευταίο διάστημα, ρωσικά πλήγματα έχουν πλήξει τυπογραφεία και εκδοτικούς οίκους σε ολόκληρη την Ουκρανία, καταστρέφοντας περίπου 12 εκατομμύρια βιβλία, ενώ ζημιές έχουν υποστεί και σημαντικά μνημεία της ουκρανικής ιστορίας και του πολιτισμού.

Σύμφωνα με ουκρανικά μέσα ενημέρωσης, περίπου το ένα τρίτο όλων των βιβλίων που τυπώθηκαν φέτος στην Ουκρανία έχει καταστραφεί.

«Τίποτα δεν μπορεί να σωθεί»

Στο συγκεκριμένο τυπογραφείο του Κιέβου δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα που να μπορεί να διασωθεί. Ακόμη και οι σελίδες που γλίτωσαν από τις φλόγες έχουν καταστραφεί από το νερό που χρησιμοποιήθηκε για την κατάσβεση ή από την έκθεσή τους στις καιρικές συνθήκες μετά την κατάρρευση της οροφής.

«Πιστεύω ότι είναι σκόπιμο από την πλευρά της Ρωσικής Ομοσπονδίας», δηλώνει η Βικτόρια Χαϊντάι, εμπορική διευθύντρια της εκδοτικής εταιρείας Konvi.

«Τους τελευταίους δύο μήνες, ορισμένοι από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους έχουν χάσει τις αποθήκες logistics τους, όπου φυλάσσονταν πολύ μεγάλες ποσότητες βιβλίων», εξηγεί.

Και προσθέτει: «Οι Ρώσοι καταστρέφουν επίσης τυπογραφεία σε μια προσπάθεια να σβήσουν την Ουκρανία ως έθνος. Ομως, ειλικρινά, δεν πρόκειται να τα καταφέρουν».

Περισσότερες από 35 εγκαταστάσεις που συνδέονται με την εκδοτική δραστηριότητα έχουν πληγεί τις τελευταίες εβδομάδες.

Χτύπημα και στην αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων

Οι επιθέσεις δεν περιορίζονται στα καινούργια βιβλία. 

Στο Κίεβο, πλήγμα δέχθηκε και η αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων της Ποτσάινα, καταστρέφοντας εκατοντάδες μικρούς πάγκους και αμέτρητους παλιούς και πολύτιμους τόμους.

Πριν ακόμη οι πυροσβέστες ολοκληρώσουν την κατάσβεση, η 28χρονη blogger βιβλίου Λίλια Βελίκα έψαχνε μέσα στα καπνισμένα ερείπια για οτιδήποτε θα μπορούσε να σωθεί. Στα χέρια της κρατούσε ένα βρεγμένο αντίτυπο ενός μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας.

«Τα βιβλία μάς σώζουν και το να τα χάνουμε είναι σαν να χάνουμε την καρδιά μας», λέει.

Μουσεία, βιβλιοθήκες και όπερες ανάμεσα στους στόχους

Ζημιές έχουν υποστεί επίσης μουσεία, γκαλερί τέχνης, κινηματογραφικά στούντιο, βιβλιοθήκες και όπερες.

Στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, το μεγάλο μεσαιωνικό μοναστηριακό συγκρότημα της ουκρανικής πρωτεύουσας και ένα από τα σημαντικότερα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας, επλήγησαν οι χρυσοί τρούλοι του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως.

Θρησκευτικά κειμήλια μεταφέρθηκαν εγκαίρως σε ασφαλές σημείο, ωστόσο μεγάλο τμήμα της στέγης τυλίχθηκε στις φλόγες μετά από επίθεση με drone.

Το κόστος των εργασιών αποκατάστασης υπολογίζεται στα 11,2 εκατομμύρια δολάρια, ενώ εκτιμάται ότι θα χρειαστούν περίπου δύο χρόνια για να ολοκληρωθούν.

Στον ίδιο χώρο στεγάζεται και το ουκρανικό Μουσείο Βιβλίου και Τυπογραφίας.

Η UNESCO ενέταξε το συγκρότημα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1990, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2023 το πρόσθεσε στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς που βρίσκονται σε κίνδυνο.

Κατά τις πρόσφατες εκδηλώσεις για τη συμπλήρωση 975 ετών από την ίδρυση της μονής, ο γενικός διευθυντής της UNESCO, Χαλέντ Ελ Ενάνι, δήλωσε «βαθιά λυπημένος» βλέποντας τις «σημαντικές ζημιές» που έχει υποστεί ο χώρος.

«Η UNESCO καταδικάζει απερίφραστα όλες τις επιθέσεις κατά πολιτιστικών αγαθών που προστατεύονται από το διεθνές δίκαιο», είπε ενώπιον επισήμων, μεταξύ των οποίων και ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι.

«Πρόκειται για υπαρξιακό πόλεμο»

Ο Ελ Ενάνι περιηγήθηκε στον καθεδρικό ναό μαζί με την υπουργό Πολιτισμού της Ουκρανίας, Τετιάνα Μπερέζνα, η οποία υποστηρίζει ότι οι πολιτιστικές και οι στρατιωτικές συνέπειες του πολέμου δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δύο ξεχωριστά ζητήματα.

«Πρόκειται για έναν υπαρξιακό πόλεμο. Η Ρωσία θέλει να μας καταστρέψει ως έθνος, να μας σβήσει ως έθνος, σαν οι Ουκρανοί να μην υπάρχουν και να μην υπήρξαν ποτέ», δηλώνει.

«Γι’ αυτό η Ρωσία στοχοποιεί την πολιτιστική μας κληρονομιά, τα σύμβολα της μακρόχρονης παρουσίας μας εδώ. Καταλαβαίνουν ότι αυτό είναι πολύ σημαντικό για εμάς, επειδή προστατεύουμε την ταυτότητα και τον πολιτισμό μας. Και η Ρωσία θέλει να καταστρέψει οτιδήποτε δεν μπορεί να οικειοποιηθεί», προσθέτει.

Σύμφωνα με την ίδια, η Ρωσία έχει επιτεθεί σε περισσότερα από 1.900 στοιχεία της ουκρανικής πολιτιστικής κληρονομιάς και σε πάνω από 2.000 πολιτιστικά ιδρύματα.

Ψηφιοποίηση για να σωθούν βιβλία και έργα τέχνης

Μέρος της στρατηγικής για την προστασία έργων τέχνης και λογοτεχνίας είναι πλέον η ψηφιοποίηση, με στόχο να διασωθεί το πολιτιστικό υλικό και να μπορούν τα παιδιά να συνεχίσουν να μαθαίνουν ακόμη και όταν καταστρέφονται τα φυσικά βιβλία.

Την ίδια ώρα, διατυπώνονται προειδοποιήσεις ότι ολόκληρος ο εκδοτικός κλάδος της Ουκρανίας βρίσκεται πλέον υπό απειλή και χρειάζεται διεθνή στήριξη για να μπορέσει να παραμείνει βιώσιμος. 

Στο κατεστραμμένο τυπογραφείο του Κιέβου, η Βικτόρια Χαϊντάι επιμένει ότι η προστασία της εκδοτικής δραστηριότητας είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της ουκρανικής λογοτεχνίας.

«Η λέξη είναι τα πάντα. Είναι η εξέλιξή μας, ο πολιτισμός μας και η ιστορική μας κληρονομιά που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά», λέει.

Η θέση του Πούτιν και η απάντηση της Μόσχας

Σε δοκίμιό του το 2021 με τίτλο «Για την ιστορική ενότητα Ρώσων και Ουκρανών», ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν είχε υποστηρίξει ότι Ρώσοι και Ουκρανοί αποτελούν «έναν λαό», αμφισβητώντας παράλληλα τη νομιμότητα ενός ανεξάρτητου ουκρανικού κράτους και πολιτισμού.

Σε δήλωσή της προς το BBC, η ρωσική πρεσβεία στο Ηνωμένο Βασίλειο απέδωσε στην ίδια την ουκρανική κυβέρνηση μέρος των ζημιών στην πολιτιστική κληρονομιά της χώρας, επικαλούμενη την απομάκρυνση μνημείων και τις μετονομασίες δρόμων.

Ισχυρίστηκε επίσης ότι πολιτιστικοί χώροι έχουν χρησιμοποιηθεί για την απόκρυψη στρατιωτικών εγκαταστάσεων.

Το Κρεμλίνο έχει επανειλημμένα αρνηθεί ότι στοχοποιεί σκόπιμα αμάχους κατά τη διάρκεια των πέντε ετών της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία, παρά τις επανειλημμένες και εκτεταμένες επιθέσεις με πυραύλους και drones σε κατοικίες και άλλες πολιτικές υποδομές.