Η ευρηματική χρήση της γεωμετρίας και η διακριτική καμπυλότητα του Παρθενώνα, που θεωρούνται διαχρονικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής του μνημείου, έχουν συνδεθεί επί δεκαετίες με την ερμηνεία που θέλει τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη να εφαρμόζουν μια σειρά από μοναδικές «οπτικές διορθώσεις», οι οποίες εξουδετερώνουν τις γεωμετρικές πλάνες της ανθρώπινης όρασης και δίνουν στο μνημείο την εικόνα ευθυγράμμισης, ισορροπίας και στιβαρότητας.

Ο καθηγητής Αλέν Γκόριλι του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης αμφισβητεί αυτή την ερμηνεία. Η μαθηματική ανάλυση που πραγματοποίησε, όπως εξηγεί, δείχνει ότι οι οπτικές πλάνες τις οποίες υποτίθεται ότι διορθώνουν αυτές οι καμπύλες είτε δεν τεκμηριώνονται είτε είναι πολύ μικρές για να εξηγήσουν τα συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά. 

Μιλώντας στην «Κ» για τη μελέτη του, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Royal Society Open Science», ο καθηγητής της Οξφόρδης εξηγεί τι ακριβώς υποστηρίζει η έρευνά του. «Η ανάλυσή μου δείχνει ότι οι προτεινόμενες “ψευδαισθήσεις” είτε δεν υποστηρίζονται από τα διαθέσιμα στοιχεία είτε δεν συνάδουν με όσα γνωρίζουμε για την οπτική αντίληψη, είτε είναι τόσο μικρές ώστε να μην μπορούν να εξηγήσουν τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά».

Πιθανές εξηγήσεις 

Τι σημαίνει όμως αυτό για τον Παρθενώνα και για τις προθέσεις των δημιουργών του; Ο Αλέν Γκόριλι επισημαίνει ότι η έρευνά του δεν δίνει μια νέα οριστική απάντηση. Αντίθετα, υπογραμμίζει ότι είναι σημαντικό «να μην αντικαταστήσουμε μία μη τεκμηριωμένη εξήγηση με μια άλλη», προσθέτοντας πως υπάρχουν ωστόσο αρκετές πιθανές εξηγήσεις.

Μία από τις πιθανές εξηγήσεις αφορά την καμπυλότητα της πλατφόρμας του ναού. Οπως σημειώνει, η απομάκρυνση του νερού της βροχής αποτελεί μια εύλογη πρακτική εξήγηση. «Ο Παρθενώνας ήταν εν μέρει εκτεθειμένος στη βροχή και οι ελαφρές κλίσεις που δημιουργούνται από την καμπυλότητα της πλατφόρμας θα βοηθούσαν το νερό να απομακρύνεται αντί να συγκεντρώνεται πάνω στο μάρμαρο». Αυτό, διευκρινίζει, δεν αποδεικνύει ότι η αποστράγγιση ήταν η πρόθεση των αρχιτεκτόνων, αλλά δείχνει ότι η καμπυλότητα είχε πραγματική πρακτική επίδραση.

Μία δεύτερη πιθανή εξήγηση, όπως λέει, είναι η αισθητική. Οι καμπύλες των κιόνων και τα ελαφρώς καμπύλα οριζόντια στοιχεία μπορεί απλώς να θεωρούνταν πιο όμορφα, πιο ζωντανά ή πιο οργανικά από τα απολύτως ευθύγραμμα. «Η ιδέα αυτή έχει μακρά ιστορία και μερικές φορές περιγράφεται ως η “οργανική” ερμηνεία της ελληνικής αρχιτεκτονικής· οι καμπύλες δηλαδή προσδίδουν στο κτίριο μια αίσθηση έντασης και ζωντάνιας, αντί για την ακαμψία μιας καθαρά ευθύγραμμης δομής», τονίζει.

Υπάρχει όμως και μια ακόμη απλούστερη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία οι συγκεκριμένες κατασκευαστικές λεπτομέρειες μπορεί να αποτελούσαν μέρος της αρχιτεκτονικής παράδοσης της εποχής. Οπως εξηγεί, οι Ελληνες οικοδόμοι ακολουθούσαν μεθόδους, αναλογίες και κατασκευαστικές πρακτικές που είχαν διαμορφωθεί σε παλαιότερους ναούς και μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά. Δεν είναι απαραίτητο, σημειώνει, κάθε χαρακτηριστικό ενός κτιρίου να έχει έναν ξεχωριστά διατυπωμένο θεωρητικό σκοπό. «Κάποια στιγμή, ένας τρόπος κατασκευής γίνεται μέρος της ίδιας της αρχιτεκτονικής γλώσσας», λέει.

«Ο Παρθενώνας γίνεται πιο ενδιαφέρων»

Ο Γκόριλι διευκρινίζει ότι η μελέτη του δεν αποκαλύπτει τις προθέσεις των αρχιτεκτόνων του Παρθενώνα. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν επιχειρούμε να αποδώσουμε συγκεκριμένες προθέσεις στους δημιουργούς του μνημείου. «Δεν διαθέτουμε κανένα σύγχρονο γραπτό τεκμήριο από τον Ικτίνο, τον Καλλικράτη, τον Φειδία ή τους οικοδόμους που να εξηγεί γιατί εισήχθησαν αυτές οι αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες», επισημαίνει.

Αυτό που αλλάζει, όπως εξηγεί, είναι το σημείο εκκίνησης της συζήτησης. Για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, οι καμπύλες και οι άλλες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες του Παρθενώνα παρουσιάζονταν σαν να γνωρίζαμε τον σκοπό τους, ότι δηλαδή διορθώνουν τις οπτικές πλάνες και κάνουν το κτίριο να φαίνεται ευθύ και κανονικό. «Θα πρέπει επομένως να διαχωρίσουμε δύο ερωτήματα που πολύ συχνά συγχέονται. Γνωρίζουμε ότι οι συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες υπάρχουν και ότι πολλές από αυτές ήταν σκόπιμες. Δεν γνωρίζουμε γιατί εισήχθησαν», σημειώνει.

«Υπό αυτή την έννοια, ο Παρθενώνας γίνεται πιο ενδιαφέρων και όχι λιγότερο. Η αφαίρεση της εξήγησης περί οπτικής διόρθωσης δεν λύνει το μυστήριο του σχεδιασμού του. Επαναφέρει το μυστήριο -το επανατοποθετεί, κατά κάποιον τρόπο, εκεί όπου ανήκει- και μας επιτρέπει να εξετάσουμε πρακτικές, αισθητικές, πολιτισμικές και παραδοσιακές εξηγήσεις, χωρίς να προσποιούμαστε ότι μπορούμε να διαβάσουμε τις σκέψεις ανθρώπων που έζησαν σχεδόν 2.500 χρόνια πριν», καταλήγει.