Γράφει ο Μιχάλης Σταυρόπουλος

Το δυστύχημα με το βαν που μετέφερε οπαδούς του ΠΑΟΚ έφερε στο προσκήνιο μια σειρά από πρακτικά ζητήματα γύρω από τη χρήση αυτών των οχημάτων, τις ιδιαιτερότητες στην οδήγησή τους, αλλά και ερωτηματικά γύρω από τη λειτουργία των σύγχρονων ηλεκτρονικών συστημάτων ασφαλείας.

1. Χρειάζεται επαγγελματικό δίπλωμα για την οδήγηση ενός βαν;

Με βάση το ισχύον πλαίσιο αδειών οδήγησης, το κοινό δίπλωμα κατηγορίας Β, αυτό δηλαδή που διαθέτει η συντριπτική πλειονότητα των οδηγών, επιτρέπει την οδήγηση οχημάτων με μέγιστο επιτρεπόμενο βάρος έως 3,5 τόνους και με δυνατότητα μεταφοράς έως οκτώ επιβατών, πέραν του οδηγού. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται πολλά επιβατικά και μεικτά βαν που κυκλοφορούν στους ελληνικούς και ευρωπαϊκούς δρόμους, ακόμη κι αν εξωτερικά θυμίζουν επαγγελματικά οχήματα.

Με απλά λόγια, ένα βαν μπορεί να οδηγείται απολύτως νόμιμα με ερασιτεχνικό δίπλωμα, εφόσον δεν ξεπερνά τα όρια βάρους και επιβατών που προβλέπει η άδεια. Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η ονομασία ή η εμφάνιση του οχήματος, αλλά τι αναγράφεται στην άδεια κυκλοφορίας του, δηλαδή το μεικτό βάρος και ο αριθμός θέσεων.

Αν κάποιο από τα δύο αυτά όρια ξεπεραστεί, είτε λόγω μεγαλύτερου μεικτού βάρους είτε λόγω περισσότερων θέσεων, τότε το όχημα δεν καλύπτεται πλέον από την κατηγορία Β, ανεξάρτητα από το αν χρησιμοποιείται ιδιωτικά ή όχι. Στην πρώτη περίπτωση απαιτείται άδεια C1 ή C, ενώ αν ο αριθμός των επιβατών -πλην του οδηγού- ξεπερνά τους 8, τότε απαιτείται κατηγορία D1/D, πρακτικά ειδική άδεια λεωφορείου/μικρού λεωφορείου.

2. Ποιοι είναι όλοι αυτοί που νοικιάζουν βαν;

Κατ’ αρχάς, βαν νοικιάζουν ιδιώτες, όπως παρέες φίλων, φίλαθλοι που ταξιδεύουν για αγώνες, ομάδες νέων ή σύλλογοι που θέλουν να κινηθούν όλοι μαζί. Πρόκειται για μια πιο οικονομική και ευέλικτη λύση σε σχέση με δύο ή τρία Ι.Χ. Ειδικά σε ταξίδια μεγάλων αποστάσεων, η επιλογή αυτή μοιάζει πρακτική, καθώς το όχημα μπορεί να οδηγείται με απλό δίπλωμα.

Δεύτερη μεγάλη κατηγορία είναι οι οικογένειες ή τα γκρουπ ταξιδιωτών. Πολύτεκνες οικογένειες, παρέες που ταξιδεύουν στο εξωτερικό ή τουρίστες που θέλουν να μετακινηθούν όλοι μαζί με αποσκευές, συχνά, καταφεύγουν σε βαν, ιδιαίτερα σε χώρες όπου το οδικό ταξίδι είναι μέρος της εμπειρίας. Σε αυτή την περίπτωση, το βαν αντιμετωπίζεται ως μεγαλύτερο αυτοκίνητο και όχι ως όχημα με διαφορετικά οδηγικά χαρακτηριστικά.

Βαν νοικιάζουν επίσης επαγγελματικές ομάδες για τη μετακίνησή τους στον χώρο εργασίας, όπως φωτογραφικά συνεργεία, μουσικά συγκροτήματα, κινηματογραφικές ή τηλεοπτικές ομάδες μικρής κλίμακας. Εδώ το όχημα καλείται να εξυπηρετήσει ταυτόχρονα μεταφορά ανθρώπων και εξοπλισμού, κάτι που αυξάνει το βάρος και μεταβάλλει τη συμπεριφορά του στον δρόμο.

Μια, ακόμη, κατηγορία είναι οι οδηγοί που χρειάζονται προσωρινά αυξημένη χωρητικότητα: μετακομίσεις, μεταφορά αντικειμένων, εξοπλισμού ή εμπορευμάτων για προσωπική χρήση.

Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των ομάδων είναι ότι δεν πρόκειται κατ’ ανάγκη για έμπειρους οδηγούς βαν. Οι περισσότεροι είναι οδηγοί Ι.Χ. που περνούν, έστω και προσωρινά, σε ένα μεγαλύτερο, βαρύτερο και διαφορετικό όχημα.

3. Μπορείς να μισθώσεις ένα βαν με οδηγό;

Ναι, μπορείς να μισθώσεις βαν με οδηγό, αλλά όχι μέσω μιας κλασικής εταιρείας ενοικίασης αυτοκινήτων. Συνήθως, πρέπει να απευθυνθείς σε τουριστικό γραφείο ή εταιρεία ιδιωτικών μεταφορών, που παρέχει υπηρεσίες μεταφοράς επιβατών με επαγγελματία οδηγό. Η λύση αυτή είναι σημαντικά ακριβότερη, καθώς περιλαμβάνει τον οδηγό, τον χρόνο και την ευθύνη του. Ο οδηγός υπόκειται σε χρονικούς περιορισμούς οδήγησης και ανάπαυσης και, σε πολυήμερο ταξίδι, απαιτείται και η φιλοξενία του. Επιπλέον, η παρουσία τρίτου προσώπου μπορεί να αλλάξει τη δυναμική μιας παρέας, αφαιρώντας το στοιχείο της κοινής εμπειρίας του ταξιδιού.

4. Ποιο είναι το ημερήσιο κόστος ενοικίασης ενός βαν;

Αυτό φυσικά ποικίλλει ανάλογα με το πότε και πού θα ενοικιαστεί. Ενδεικτικά, αναφέρουμε τις τιμές που δίνει ένα από τα μεγαλύτερα γραφεία ενοικιάσεων μίνι βαν στην Αθήνα: το ημερήσιο κόστος ξεκινάει από τα 110 ευρώ για ένα 7θέσιο όχημα, τα 140 ευρώ για ένα 9θέσιο και κλιμακώνεται ανάλογα με τον τύπο του αμαξώματος, τον τυχόν πολυτελή χαρακτήρα, ή τα χαρακτηριστικά του (π.χ. αυτόματο κιβώτιο). Το ημερήσιο κόστος ενός συμβατικού μικρομεσαίου μοντέλου διαμορφώνεται στα 65 ευρώ.

5. Υπάρχει κάποια ιδιαιτερότητα στην οδήγηση ενός βαν;

Από πλευράς χειρισμού δεν έχει ουσιαστικές διαφορές σε σχέση με ένα επιβατικό. Αυτό που κατά κύριο λόγο πρέπει να συνηθίσει ο οδηγός του βαν είναι οι σημαντικά μεγαλύτερες διαστάσεις του, κάτι που κατά κύριο λόγο δυσκολεύει στους επιτόπιους ελιγμούς. Η βασική διαφορά στο κομμάτι της οδήγησης έχει να κάνει με την υψηλότερη θέση του οδηγού, γεγονός που προσφέρει καλύτερη ορατότητα. Μόνο προς τα πίσω η ορατότητα είναι πιο περιορισμένη γι’ αυτό και συνήθως ο οδηγός χρησιμοποιεί τους μεγάλους πλευρικούς καθρέφτες για να ελέγχει την περιφερειακή κίνηση.

6. Υστερεί σε οδική συμπεριφορά;

Τα σύγχρονα βαν δεν έχουν καμία σχέση με εκείνα του παρελθόντος, αφού οι αναρτήσεις τους προσφέρουν οδική συμπεριφορά που είναι πιο κοντά σε εκείνη ενός επιβατικού αυτοκινήτου. Επίσης, τα περισσότερα βαν είναι πλέον προσθιοκίνητα, γεγονός που εξασφαλίζει πιο προβλέψιμη συμπεριφορά στο ολισθηρό οδόστρωμα, ενώ η πληθώρα των ηλεκτρονικών συστημάτων υποβοήθησης παρέχει αυξημένα επίπεδα ασφάλειας σε οριακές καταστάσεις. Εντούτοις, το μεγαλύτερο μήκος και ύψος του αμαξώματος, σε συνδυασμό με το αυξημένο βάρος, επηρεάζουν άμεσα τη συμπεριφορά του στον δρόμο. Το βαν έχει υψηλότερο κέντρο βάρους, γεγονός που το κάνει πιο ευαίσθητο σε απότομους ελιγμούς, ενώ η μεγάλη πλευρική επιφάνεια το καθιστά πιο ευαίσθητο στους πλευρικούς ανέμους. Οι αποστάσεις φρεναρίσματος είναι μεγαλύτερες, ειδικά όταν το όχημα είναι φορτωμένο με επιβάτες και αποσκευές. Συχνά οι οδηγοί υποτιμούν αυτές τις διαφορές, αντιμετωπίζοντας το βαν σαν ένα απλώς μεγαλύτερο αυτοκίνητο, κάτι που μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμο αν κινούνται με αντίστοιχα υψηλές ταχύτητες.

7. Από τι μπορεί να προέλθει μια ακούσια αλλαγή πορείας ενός αυτοκινήτου;

Η εκτροπή ενός οχήματος -ασχέτως τύπου και μεγέθους- μπορεί να συμβεί ακόμη και χωρίς εμφανές λάθος χειρισμού από τον οδηγό. Μία από τις συχνότερες αιτίες είναι η αιφνίδια ριπή πλευρικού ανέμου, ιδιαίτερα σε υψηλά οχήματα, ή οι αεροδυναμικές αναταράξεις μετά από προσπέραση βαρέος οχήματος. Ενα αιφνίδιο σκίσιμο ή αποκόλληση ελαστικού μπορεί να προκαλέσει σταδιακή ή απότομη αλλαγή πορείας, χωρίς άμεσο χρόνο αντίδρασης. Εχουν επίσης καταγραφεί περιπτώσεις αστοχίας στο σύστημα διεύθυνσης ή στην ανάρτηση, που οδηγούν σε ανεξέλεγκτη απόκλιση. Πιο σπάνια, αλλά υπαρκτά, είναι σενάρια λανθασμένης επέμβασης ή δυσλειτουργίας συστημάτων ευστάθειας (ESP, lane assist) σε οριακές συνθήκες, ιδίως όταν συνδυάζονται με φορτίο και ταχύτητα. Τέλος, ανωμαλίες οδοστρώματος ή απώλεια πρόσφυσης μπορούν να πυροδοτήσουν μια εκτροπή χωρίς προφανές οδηγικό σφάλμα.

8. Τι είναι το ESP και τι το Lane Αssist;

To ESP (Electronic Stability Program) και to Lane Assist είναι δύο διαφορετικά συστήματα υποβοήθησης, με διαφορετικό ρόλο και διαφορετικό τρόπο παρέμβασης στην κίνηση του αυτοκινήτου. Το ESP είναι σύστημα που συμβάλλει στην ευστάθεια του οχήματος. Συγκρίνει δεδομένα από αισθητήρες ταχύτητας τροχών, γωνίας τιμονιού, πλευρικής επιτάχυνσης και περιστροφής του αμαξώματος. Αν διαπιστώσει ότι το όχημα γλιστρά ή αρχίζει να εκτρέπεται (υποστροφή ή υπερστροφή), παρεμβαίνει φρενάροντας επιλεκτικά έναν ή περισσότερους τροχούς και, αν χρειαστεί, μειώνει την ισχύ του κινητήρα. Ο οδηγός το αντιλαμβάνεται συνήθως ως στιγμιαίο φρενάρισμα ή κόψιμο του γκαζιού.

Από την άλλη, το Lane Αssist είναι σύστημα που βοηθάει ώστε το όχημα να μην εκτραπεί από την πορεία του, όπως στην περίπτωση που ο οδηγός αποκοιμηθεί. Χρησιμοποιεί κάμερες (και σε ορισμένα αυτοκίνητα ραντάρ) για να «βλέπει» τις διαγραμμίσεις του δρόμου. Αν το όχημα αρχίσει να λοξοδρομεί από τη λωρίδα δίχως πρόθεση – χωρίς δηλαδή ο οδηγός να έχει ανάψει φλας, το σύστημα προειδοποιεί ή επεμβαίνει στο τιμόνι για να το επαναφέρει. Ανάλογα με το αυτοκίνητο οι επεμβάσεις αυτές μπορεί να είναι από διακριτικές, όπως μια ηχητική προειδοποίηση ή ένα μικρό τρέμουλο στο τιμόνι, έως πιο έντονες, όπως μια σχετικά πιο έντονη διόρθωση στην κατεύθυνση κίνησης ή σε κάποιες περιπτώσεις φρενάροντας έντονα και ξαφνιάζοντας τον οδηγό. Παρότι η δύναμη που βάζει στο τιμόνι ένα τέτοιο σύστημα μπορεί εύκολα να υπερκεραστεί από τον οδηγό, εντούτοις δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που θα ξαφνιαστεί, ιδίως αν δεν είναι εξοικειωμένος με ένα μοντέλο και την αυτόματη επέμβαση κάποιων ηλεκτρονικών συστημάτων του, τα οποία ξαφνικά «είδαν» κάποιον κίνδυνο.

9. Υπάρχουν καταγεγραμμένες αστοχίες τέτοιων συστημάτων;

Οι περισσότερες αναφορές αφορούν κάποια ελάχιστα περιστατικά που συνέβησαν στις ΗΠΑ, όπου το σύστημα διατήρησης της λωρίδας ενεργοποιήθηκε απροσδόκητα και προκάλεσε μη αναμενόμενη διόρθωση της πορείας. Οι οδηγοί ανέφεραν πως το σύστημα άλλαζε κατεύθυνση του τιμονιού χωρίς ξεκάθαρη αιτία) και αυτό αποτέλεσε μέρος έρευνας από τις αρχές ασφαλείας (NHTSA) για σφάλματα και λανθασμένες επεμβάσεις. Στην Ευρώπη, παρ’ όλο που δεν υπάρχει μια συγκεντρωμένη δημόσια βάση «λαθών» ανά μοντέλο, η έρευνα και οι αναλύσεις αναδεικνύουν ότι τα συστήματα ADAS, όπως το Lane Keeping Assist, έχουν περιορισμούς και σφάλματα λειτουργίας υπό διάφορες συνθήκες (π.χ. ασαφείς γραμμές οδοστρώματος, δυσμενείς καιρικές συνθήκες ή περιβάλλοντα όπου η κάμερα/αισθητήρας παρερμηνεύει την κατάσταση), καταστάσεις που σε σπάνιες περιπτώσεις έχουν οδηγήσει σε λανθασμένες διορθωτικές ενέργειες από τη μεριά του αυτοκινήτου.

10. Μπορεί να ενεργοποιηθεί μόνο του το φλας όταν το Lane Keeping Assist προσπαθεί να αλλάξει πορεία στο όχημα;

Το ερώτημα αυτό τίθεται εύλογα, καθώς το βαν που ενεπλάκη στο ατύχημα δευτερόλεπτα πριν από την πρόσκρουση εμφανίζεται να αλλάζει πορεία, κινούμενο πλέον προς το αντίθετο ρεύμα, αλλαγή πορείας που συνοδεύεται από την αντίστοιχη φωτεινή ένδειξη του φλας. Ομως, αν ήταν αστοχία του συστήματος Lane Keeping Assist, κάτι τέτοιο θεωρητικά δεν θα συνέβαινε, αφού το συγκεκριμένο σύστημα δεν ελέγχει ή ενεργοποιεί τα φλας ως μέρος της διόρθωσης. Τα φλας παραμένουν υπό πλήρη έλεγχο του οδηγού.

Δεν είναι στις προθέσεις του άρθρου να καταλήξει σε πόρισμα ως προς τα αίτια του συγκεκριμένου δυστυχήματος. Μια ακούσια αλλαγή πορείας ενός οχήματος, ειδικά σε ευθεία ή αμέσως μετά από προσπέραση, μπορεί να οφείλεται σε συνδυασμό παραγόντων και όχι απαραίτητα σε μία και μοναδική αιτία.

Μία συχνή αιτία είναι η κόπωση ή στιγμιαία απώλεια συγκέντρωσης, που μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαίσθητη χαλάρωση της πίεσης στο τιμόνι. Σε οχήματα με μεγάλο πλευρικό εμβαδόν, όπως τα βαν, ακόμα και πλευρικός άνεμος ή αεροδυναμικές αναταράξεις από προσπέραση βαρέος οχήματος μπορεί να προκαλέσουν σταδιακή απόκλιση.

Επιπλέον, μια μηχανική αστοχία (ελαστικό, σύστημα διεύθυνσης ή ανάρτησης), αν και σπανιότερη, δεν μπορεί να αποκλειστεί χωρίς τεχνικό έλεγχο. Τέλος, η λανθασμένη ερμηνεία από τον οδηγό των αντιδράσεων των συστημάτων υποβοήθησης μπορεί να συμβάλει σε μια πορεία που ξεφεύγει σταδιακά από τον έλεγχο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το κρίσιμο δεν είναι μόνο το τι συνέβη, αλλά το πώς συναντήθηκαν πολλοί μικροί παράγοντες την ίδια στιγμή.