Το Ιράν βρίσκεται τα τελευταία 24ωρα στη δίνη μαζικών και οργισμένων αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, με χιλιάδες πολίτες να καταγγέλλουν ηχηρά την κυβερνητική καταστολή και την οικονομική κατάρρευση και το θεοκρατικό καθεστώς να απαντά με σφαίρες και «μπλακ άουτ» στο διαδίκτυο.
Δεκάδες άνθρωποι, με τον ακριβή αριθμό να παραμένει ασαφής, έχουν χάσει τη ζωή τους στις σφοδρότερες κινητοποιήσεις των τελευταίων ετών, που έχουν προκαλέσει την παρέμβαση του Ντόναλντ Τραμπ.
Ομως, ποια ήταν θρυαλλίδα των διαδηλώσεων και τελικά πόσο απειλούν το καθεστώς;
Ποια η έκταση των κινητοποιήσεων;
Πάνω από 390 διαδηλώσεις έχουν πραγματοποιηθεί και στις 31 επαρχίες της χώρας, σύμφωνα με το αμερικανικό πρακτορείο ειδήσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα (σ.σ.: HRANA, που βασίζεται σε ένα δίκτυο ακτιβιστών εντός Ιράν για τις μεταδώσεις του) που κάνει λόγο για τουλάχιστον 42 νεκρούς και πάνω από 2.270 συλλήψεις.
Ωστόσο, όπως διευκρινίζει το Associated Press, το πραγματικό εύρος των διαδηλώσεων είναι δύσκολο να προσδιοριστεί, καθώς τα κρατικά δίκτυα παράσχουν ενημέρωση με το σταγονόμετρο, ενώ τα βίντεο που διακινούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σύντομα, αποσπασματικά και κάθε άλλο παρά ευκρινή. Επιπλέον, οι δημοσιογράφοι στη χώρα αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην άσκηση του επαγγέλματος – μεταξύ άλλων, υποχρεούνται να ζητούν άδεια για να ταξιδεύουν στη χώρα και απειλούνται με συλλήψεις. Η διακοπή της πρόσβασης στο διαδίκτυο έχει περιπλέξει ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Πώς ξεκίνησαν;
Η κατάρρευση του ριάλ, του εθνικού νομίσματος, προκάλεσε μία διογκούμενη κρίση στο Ιράν, εκτινάσσοντας τις τιμές του κρέατος, του ρυζιού και άλλων βασικών προϊόντων της ιρανικής καθημερινότητας.
Με τον πληθωρισμό στο 42%, η κυβέρνηση εισήγαγε τον Δεκέμβριο νέα, υψηλότερα τιμολόγια στην τιμή της βενζίνης, ασκώντας περαιτέρω πίεση στον πληθυσμό. Εν τω μεταξύ, οι τιμές των τροφίμων αναμένεται να αυξηθούν κατακόρυφα, μετά την απόφαση της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν τις τελευταίες ημέρες να καταργήσει την προνομιακή, επιδοτούμενη συναλλαγματική ισοτιμία δολαρίου-ριάλ για όλα τα προϊόντα, εκτός από τα φάρμακα και το σιτάρι.
Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από τους εμπόρους της Τεχεράνης στα τέλη Δεκεμβρίου και πολύ γρήγορα γενικεύτηκαν και επεκτάθηκαν. Αν και αρχικά επικεντρώνονταν σε οικονομικά ζητήματα, σύντομα στις φωνές των διαδηλωτών εντάχθηκαν συνθήματα κατά των κοινωνικών ανισοτήτων, της καταδυνάστευσης, των διακρίσεων κατά των γυναικών, της βίαιης καταστολής των αντιφρονούντων, της απόλυτης εξουσίας επί των θρησκευτικών και κρατικών υποθέσεων από τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, σε μία χώρα όπου η λαϊκη οργή σιγοβράζει εδώ και χρόνια – ιδίως μετά τον θάνατο της 22χρονης Μάχσα Αμίνι, το 2022.
Σε τι διαφέρουν οι τωρινές κινητοποιήσεις από προηγούμενες;
Οι σημερινές διαδηλώσεις είναι οι μεγαλύτερες που έχουν πραγματοποιηθεί από τις μαζικές και φονικές διαμαρτυρίες του 2022, που πυροδότησε ο θάνατος της Μάχσα Αμίνι ενώ βρισκόταν υπό την κράτηση της θρησκευτικής αστυνομίας.
Οι τωρινές διαφοροποιούνται και ως προς την αφετηρία τους, αφού ξεκίνησαν από τους λεγόμενους «bazaaris», την τάξη των εμπόρων που διαχρονικά θεωρείται πιστή στο καθεστώς.
Στη μακροχρονίως αγαστή σχέση μεταξύ των bazaaris και του σιιτικού κλήρου, οι έμποροι διαδραμάτισαν κομβικό ρόλο στην ιστορία του Ιράν, κινώντας τα νήματα στις πιο κρίσιμες καμπές της. Ήταν εκείνοι που υποστήριξαν τη θεοκρατία το 1979, παρέχοντας την απαραίτητη οικονομική στήριξη που οδήγησε στην ανατροπή του Σάχη και την επαναφορά του Αγιατολάχ.
Επιπλέον, οι τωρινές διαδηλώσεις πραγματοποιούνται εν μέσω εξωτερικών παρεμβάσεων. Μετά από έξι και πλέον μήνες από την κοινή αμερικανοϊσραηλινή επίθεση κατά του Ιράν, ο πρόεδρος Τραμπ έθεσε εκ νέου το ενδεχόμενο νέας επίθεσης.
Χθες, επανέλαβε την απειλή του ότι θα επέμβει στρατιωτικά εάν οι ιρανικές αρχές σκοτώσουν διαδηλωτές. «Τους έχω ενημερώσει ότι εάν αρχίσουν να σκοτώνουν κόσμο, κάτι που τείνουν να κάνουν κατά τη διάρκεια των ταραχών, θα τους χτυπήσουμε σφοδρά», δήλωσε σε συνέντευξή του στο Hugh Hewitt Show.
Τι σημαίνουν για το καθεστώς;
Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας, ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν αυτοπροβλήθηκε ως υπερασπιστής της εργατικής τάξης, ευαγγελιζόμενος οικονομική ανακούφιση μέσω της μείωσης της κυβερνητικής παρέμβασης στην αγορά συναλλάγματος, ενώ παράλληλα κατήγγειλε τις αμερικανικές κυρώσεις, τη διαφθορά και την υπερβολική εκτύπωση χρημάτων για την κατάσταση στη χώρα.
Πάνω από ένα χρόνο μετά την εκλογή του, η εργατική τάξη που υποσχέθηκε να προστατεύσει και η μεσαία τάξη που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ιρανικής κοινωνίας βρίσκονται σε δεινή θέση.
Η διαφθορά σε όλους τους τομείς της κυβέρνησης, η κακοδιαχείριση των πόρων, η σύγκλιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και η στασιμότητα της ηγεσίας έχουν φέρει την κυβέρνηση στο χείλος του γκρεμού.
Εξωτερικοί παράγοντες, όπως οι επώδυνες κυρώσεις και η πιθανότητα ενός νέου πολέμου με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, έχουν προκαλέσει πανικό στο κράτος και ανησυχία στον πληθυσμό.
Οι συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες αποτελούν τη μεγαλύτερη δημόσια πρόκληση για το καθεστώς μετά τον πόλεμο των 12 ημερών με το Ισραήλ τον Ιούνιο.
Σύμφωνα με αναλυτές, χωρίς μια βιώσιμη αλλαγή, οι διαμαρτυρίες είναι απίθανο να οδηγήσουν σε αλλαγή καθεστώτος.
Σε τι φάση βρίσκονται οι συμμαχίες του Ιράν;
Ο «Αξονας της Αντίστασης», μία άτυπη συμμαχία πολιτικών και στρατιωτικών οργανώσεων που αναδύθηκε στην περιοχή μετά την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ, το 2003, έχει αποδυναμωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια.
Το Ισραήλ συνέτριψε τη Χαμάς, κατά τη διάρκεια των δύο χρόνων του ολέθριου πολέμου στη Λωρίδα της Γάζας. Η Χεζμπολάχ, η σιιτική οργάνωση του Λιβάνου που υποστηριζόταν πολιτικά και οικονομικά από το Ιράν, φυλλοροεί από τη στιγμή που το Ισραήλ εξουδετέρωσε την ηγεσία της. Μια επίθεση – «αστραπή» τον Δεκέμβριο του 2024 ανέτρεψε τον επί χρόνια σύμμαχο του Ιράν στη Συρία, τον πρόεδρο Μπασάρ αλ-Ασαντ, μετά από χρόνια πολέμου στη χώρα. Οι αντάρτες Χούθι της Υεμένης, που υποστηρίζονται από το Ιράν, έχουν επίσης δεχτεί σφοδρές αεροπορικές επιθέσεις από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.
Παράλληλα, η Κίνα, παρότι παραμένει σημαντικός εισαγωγέας ιρανικού αργού, δεν παράσχει στρατιωτική υποστήριξη. Το ίδιο ισχύει και για τη Ρωσία, η οποία βασίστηκε σε ιρανικά drones στον πόλεμο της με την Ουκρανία.
Τι ανησυχεί τη Δύση;
Πάγια ανησυχία των ΗΠΑ και των δυτικών συμμάχων της είναι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Παρότι η Τεχεράνη επιμένει πως το πρόγραμμά της είναι προσανατολισμένο σε μη στρατιωτικούς σκοπούς, δηλαδή την παραγωγή ενέργειας, και υπόκειται σε ελέγχους από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας, ο εμπλουτισμός ουρανίου σε υψηλά επίπεδα (60%) εγείρει ανησυχίες ότι η χώρα βρίσκεται κοντά στην ανάπτυξη πυρηνικού όπλου.
Αυτό που διαφοροποιεί τις τωρινές κινητοποιήσεις, είναι η αφετηρία τους, αφού ξεκίνησαν από τους εμπόρους, μια πανίσχυρη τάξη που διαχρονικά στήριζε το θεοκρατικό καθεστώς – Φωτ.: Majid Asgaripour/WANA (West Asia News Agency) via REUTERS
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών, το Ιράν δεν έχει ακόμη ξεκινήσει πρόγραμμα κατασκευής όπλων, αλλά έχει «αναλάβει δραστηριότητες που το θέτουν σε καλύτερη θέση για να κατασκευάσει πυρηνική συσκευή, αν αποφασίσει να το πράξει».
Προσφάτως, η Τεχεράνη δήλωσε πως δεν εμπλουτίζει πλέον ουράνιο σε καμία εγκατάσταση της χώρας, σε μια προσπάθεια να πείσει τη Δύση πως παραμένει ανοιχτή σε διαπραγματεύσεις σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα, με στόχο τη χαλάρωση των κυρώσεων.
Γιατί οι σχέσεις Ιράν – ΗΠΑ είναι τεταμένες;
Δεκαετίες πριν, το Ιράν υπό τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών, αγοράζοντας αμερικανικά όπλα και επιτρέποντας στη CIA να λειτουργεί μυστικούς σταθμούς παρακολούθησης της γειτονικής Σοβιετικής Ενωσης.
Ωστόσο, τον 1979, με την ανατροπή του Σάχη και την Ισλαμική Επανάσταση υπό τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, εγκαθιδρύθηκε η θεοκρατική κυβέρνηση – που κυβερνά με σιδηρά πυγμή έως σήμερα.
Αργότερα εκείνο το έτος, φοιτητές κατέλαβαν την αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη, ζητώντας την έκδοση του Σάχη και πυροδοτώντας την κρίση με τους ομήρους που διήρκεσε 444 ημέρες και οδήγησε στη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ της δεκαετίας του 1980, οι ΗΠΑ υποστήριξαν τον Σαντάμ Χουσεΐν. Ακολούθησε μία μονομερής αμερικανική επίθεση που παρέλυσε το Ιράν στη θάλασσα, στο πλαίσιο του λεγόμενου «πολέμου των δεξαμενόπλοιων», και αργότερα η κατάρριψη ενός ιρανικού εμπορικού αεροσκάφους, το οποίο, σύμφωνα με το αμερικανικό στρατό, είχαν μπερδέψει με πολεμικό.
Τα τελευταία χρόνια, οι σχέσεις μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ κυμαίνονται μεταξύ απροκάλυπτης εχθρότητας και επιφυλακτικής διπλωματίας. Το απόγειο της μεταξύ τους συνεργασίας σφραγίστηκε το 2015, με τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, με την οποία το Ιράν περιόρισε σημαντικά το πρόγραμμά του σε αντάλλαγμα για την άρση των κυρώσεων. Ωστόσο, το 2018, υπό την πρώτη θητεία Τραμπ, οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν μονομερώς από εκείνη τη συμφωνία, προκαλώντας νέες εντάσεις στη Μέση Ανατολή, οι οποίες κορυφώθηκαν μετά την επίθεση της Χαμάς εναντίον του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.
Πηγή: Associated Press, CNN
