Η κυρίαρχη δυτική οπτική για το Ιράν παραμένει σε μεγάλο βαθμό απλουστευτική, παραβλέποντας κρίσιμες ιστορικές και κοινωνικές διαστάσεις. Η επανάσταση του 1979 ανέτρεψε τη μοναρχία μέσω μιας ευρείας κοινωνικής συμμαχίας που περιλάμβανε κοσμικούς εθνικιστές, μαρξιστικές και ισλαμοαριστερές οργανώσεις, τον σιιτικό κλήρο και ισχυρά εργατικά συνδικάτα. Τελικά ο αγιατολάχ Χομεϊνί κατόρθωσε να επιβάλει ένα σύστημα διακυβέρνησης που έχει στον πυρήνα του την έννοια της επιτροπείας του νομικού – θεολόγου (velayat-e faqih).

Η πολιτική εξουσία πρέπει να ασκείται από έναν ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, ο οποίος λειτουργεί ως θεματοφύλακας της επανάστασης και της ισλαμικής νομιμότητας. Ο Χομεϊνί όμως ενσωμάτωσε στο νέο πολιτειακό οικοδόμημα και μερικά ρεπουμπλικανικά στοιχεία, θεσμοθετώντας την άμεση εκλογή προέδρου και τη λειτουργία κοινοβουλίου. Για τρεις δεκαετίες, η ιρανική ηγεσία δεν αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα στο εσωτερικό της χώρας.

Η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος δεν αποτελεί ρεαλιστικό στόχο για την Ουάσιγκτον, η αμερικανική στρατιωτική ηγεσία φαίνεται να το κατανοεί, δίχως αυτό να σημαίνει ότι η κυβέρνηση Τραμπ τελικά δεν θα προβεί σε έναν λανθασμένο στρατηγικό υπολογισμό.

Εντούτοις, η πολιτική νομιμοποίηση του συστήματος εξουσίας έχει μειωθεί σημαντικά. Οι μαζικές διαδηλώσεις των τελευταίων ετών καταδεικνύουν το μέγεθος της κοινωνικής δυσαρέσκειας. Η ένταση των κινητοποιήσεων και η διεύρυνση της κοινωνικής τους βάσης, με συμμετοχή ομάδων που παραδοσιακά δεν αμφισβητούσαν δημόσια το καθεστώς (π.χ. οι «μπαζάρις», δηλαδή οι μικροέμποροι), υποδηλώνουν μια κρίση αντιπροσώπευσης. Σε κάθε περίπτωση, η αμερικανική επέμβαση δεν είναι πιθανόν να οδηγήσει στην ανατροπή της ιρανικής πολιτικής τάξης για τουλάχιστον τέσσερις λόγους.

Πρώτον, η Τεχεράνη έχει αποδείξει επανειλημμένα την ανθεκτικότητά της σε εξωτερικές επεμβάσεις και πιέσεις. Η σημερινή ηγετική ομάδα απαρτίζεται από ανθρώπους που έχουν πολεμήσει στα νιάτα τους στον αιματηρό πόλεμο Ιράν – Ιράκ. Δεν πρόκειται να παραδώσουν την εξουσία χωρίς αντίσταση μέχρις εσχάτων. Αυτή είναι μια εκτίμηση που συμμερίζονται σχεδόν όλοι οι αξιόπιστοι ξένοι αναλυτές. Αν κάποιος δεν έχει πλέον τίποτα να χάσει, τείνει να συμπεριφέρεται με τρόπους που υπερβαίνουν τις συνήθεις ορθολογικές στρατηγικές κόστους – οφέλους.

Δεύτερον, η πρόσφατη ιστορία των δυτικών επεμβάσεων στην ευρύτερη περιοχή καταδεικνύει μια αδήριτη πραγματικότητα. Η αποκλειστική χρήση αεροπορικής ισχύος δεν επαρκεί για την ανατροπή αυταρχικών καθεστώτων. Δεν κατέστη εφικτό στο Αφγανιστάν (2001), στο Ιράκ (2003), στη Λιβύη (2011) και δεν πρόκειται να συμβεί ούτε στην περίπτωση του Ιράν. Το ενδεχόμενο μαζικών χερσαίων επιχειρήσεων θα πρέπει να αποκλειστεί, λόγω των μεγάλων ορεινών όγκων και του μεγέθους της ιρανικής επικράτειας.

Τρίτον, μια γενικευμένη αμερικανική επίθεση είναι πολύ πιθανόν να προκαλέσει δυσανάλογο αριθμό θυμάτων. Στη χώρα υπάρχει μεγάλη παράδοση αντιαμερικανισμού από τη δεκαετία του 1950, όταν αμερικανικές και βρετανικές μυστικές υπηρεσίες οργάνωσαν πραξικόπημα εναντίον του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού Μοσαντέκ. Κανείς δεν είναι σε θέση να προβλέψει με βεβαιότητα πώς θα αντιδράσει η ιρανική κοινωνία απέναντι στο ενδεχόμενο μιας πλήρους κρατικής κατάρρευσης. Το πάθημα του Ιράκ δεν πρέπει να ξεχαστεί τόσο εύκολα.

Τέταρτον, μια στρατιωτική εκστρατεία με στόχο την ανατροπή του καθεστώτος θα απαιτούσε, για να είναι επιχειρησιακά βιώσιμη, την υποστήριξη ορισμένων γειτονικών κρατών. Στη σημερινή συγκυρία, καμία χώρα της Μέσης Ανατολής (πλην Ισραήλ) δεν φαίνεται διατεθειμένη να εμπλακεί σε μια παρατεταμένη σύγκρουση με το Ιράν. Μια ασύμμετρη αντίδραση της Τεχεράνης μπορεί να προκαλέσει περιφερειακή αποσταθεροποίηση και να οδηγήσει σε απρόβλεπτες εξελίξεις. Εξάλλου, οι ιρανικές δυνάμεις διαθέτουν τα μέσα για να κλείσουν τα Στενά του Ορμούζ, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την τιμή του πετρελαίου.

Καταληκτικά, η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος δεν αποτελεί έναν ρεαλιστικό στόχο για την Ουάσιγκτον. Η αμερικανική στρατιωτική ηγεσία φαίνεται να το κατανοεί. Αυτό δυστυχώς δεν σημαίνει ότι η διοίκηση Τραμπ τελικά δεν θα προβεί σε έναν λανθασμένο στρατηγικό υπολογισμό, υπερεκτιμώντας τις δυνατότητές της. Προφανώς η Αθήνα δεν δύναται να επηρεάσει τις εξελίξεις στον Περσικό Κόλπο. Ούτε εδώ αμφισβητείται η ανάγκη διασφάλισης του στρατηγικού χαρακτήρα των ελληνοαμερικανικών σχέσεων. Ωστόσο, η Αθήνα θα μπορούσε να εξηγήσει καλύτερα στην Ουάσιγκτον ποια είναι ακριβώς η θέση της στο συγκεκριμένο ζήτημα. Τα ελληνικά συμφέροντα σαφώς δεν εξυπηρετούνται από έναν νέο «ατελείωτο» πόλεμο στη Μέση Ανατολή.

*Ο κ. Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Reader in International Security στο King’s College London.