Καιρό μετά το ξέσπασμα του πολέμου ΗΠΑ – Ισραήλ εναντίον του Ιράν, δεν είναι ορατός ούτε ο τρόπος ούτε ο χρόνος τερματισμού του. Οι επιπτώσεις (οικονομικές, κοινωνικές, γεωπολιτικές) είναι ήδη ορατές, ενώ αντιθέτως δεν διακρίνεται διέξοδος. «Το ενδεχόμενο επίτευξης πραγματικής –και όχι μιας ακόμα εύθραυστης– εκεχειρίας δεν μοιάζει πιθανό», κατά την εκτίμηση του καθηγητή Διεθνών Σχέσεων Παναγιώτη Τσάκωνα. Θεωρεί σημαντικό το ορόσημο των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ τον Νοέμβριο, αλλά δεν αισιοδοξεί ότι θα πρόκειται για μια βιώσιμη συμφωνία ειρήνης. Ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών Δημήτρης Κούρκουλας, πρώην πρέσβης της Ε.Ε. στον Λίβανο, καταγράφει τις επιπτώσεις της κρίσης, τονίζοντας ότι «οι πιο σημαντικές αφορούν τη διάβρωση των κανόνων που διέπουν τις διακρατικές σχέσεις», με ορατό τον κίνδυνο για την παγκόσμια σταθερότητα αλλά και για τη διεύρυνση του χάσματος μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού.

Επιμέλεια: Αγγελική Σπανού

Πρόβλημα διαρκείας

Του Παναγιώτη Τσάκωνα*

Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει εισέλθει σε μια «γκρίζα ζώνη πολέμου», όπου πιθανότερη εξέλιξη είναι η κλιμάκωση, λιγότερο πιθανή μια πραγματική εκεχειρία και σχεδόν απίθανη μια βιώσιμη συμφωνία ειρήνης. Μετά μια σειρά «εύθραυστων εκεχειριών» που ανακοινώθηκαν από τον πρόεδρο Τραμπ –με τη ναρκισσιστική βεβαιότητα που τον χαρακτηρίζει–, για να αμφισβητηθούν την επόμενη στιγμή από το ιρανικό καθεστώς, η σύγκρουση ΗΠΑ – Ιράν είναι βέβαιο ότι –αν και είναι απίθανο να εξελιχθεί σε μια πολυετή σύγκρουση ή «ατελείωτο πόλεμο» (forever war)– θα επιβαρύνει και θα ενισχύσει την αστάθεια στη Μέση Ανατολή.

Οι «σκληροί» του ιρανικού καθεστώτος γνωρίζουν ότι καθώς πλησιάζουν οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, η πίεση στον Αμερικανό πρόεδρο θα αυξάνεται, με αποτέλεσμα ο Ντόναλντ Τραμπ να «αποδεχθεί» μια συμφωνία πριν από τις εκλογές του Νοεμβρίου. Ομως το ενδεχόμενο επίτευξης πραγματικής –και όχι μιας ακόμα εύθραυστης– εκεχειρίας δεν μοιάζει πιθανό λόγω διαφόρων παραγόντων που συνδέονται με τις ομολογημένες επιδιώξεις της κυβέρνησης Νετανιάχου για συνέχιση του πολέμου, καθώς και λόγω της συνεχιζόμενης γεωγραφικής διεύρυνσης της πολεμικής αντιπαράθεσης και της άμεσης ή έμμεσης εμπλοκής όχι μόνον του συνόλου σχεδόν των κρατών της Μέσης Ανατολής, αλλά και διαφόρων μη κρατικών δρώντων (παραστρατιωτικές δυνάμεις στο Ιράκ, Χούθι, Χεζμπολάχ) που δεν ελέγχονται από την Τεχεράνη ενώ διαθέτουν και διακριτές πολιτικές επιδιώξεις. Παράλληλα, τα κράτη του Κόλπου, έχοντας βιώσει ισχυρό κλονισμό από την αδυναμία των ΗΠΑ να εγγυηθούν την ασφάλειά τους, επαναπροσδιορίζουν ήδη τις συμμαχίες τους με άλλες μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις (Κίνα και Ινδία) επιδιώκοντας μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία.

Ακόμη και αν στους επόμενους μήνες ο κύκλος των εχθροπραξιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν τερματιστεί, οι συνέπειες της σοβαρότερης ίσως κρίσης στην ιστορία της Μέσης Ανατολής θα είναι ιδιαίτερα αρνητικές, οδηγώντας σε περαιτέρω αποδυνάμωση των κρατικών δομών στην περιοχή, σε ριζοσπαστικοποίηση του ιρανικού θεοκρατικού καθεστώτος, στην παγίωση των υφιστάμενων ανταγωνιστικών περιφερειακών συνασπισμών, στη διάβρωση της εμπιστοσύνης προς τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας και στην ενίσχυση –αντί για την αποδυνάμωση– των κινήτρων των κρατικών –ή ακόμη και των μη κρατικών– δρώντων της περιοχής για την απόκτηση πυραυλικών και, ενδεχομένως, πυρηνικών δυνατοτήτων. Ακόμη πιο σημαντικό, οι συνέπειες της κρίσης δεν θα περιοριστούν στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, αλλά θα επηρεάσουν τους παγκόσμιους συσχετισμούς ισχύος με τρόπο περισσότερο ασταθή και απρόβλεπτο.

* Ο κ. Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του προγράμματος ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής στο ΕΛΙΑΜΕΠ.

Αγεφύρωτο σχίσμα;

Του Δημήτρη Κούρκουλα*

Ο πόλεμος ΗΠΑ – Ισραήλ εναντίον του Ιράν έχει οριστικά γκρεμίσει τις υφιστάμενες γεωπολιτικές παραμέτρους στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Αδιευκρίνιστοι παραμένουν ο χρόνος και ο τρόπος τερματισμού της πολεμικής αναμέτρησης και για τον λόγο αυτό ορισμένες πτυχές των επιπτώσεων της σύγκρουσης δεν μπορούν προς το παρόν να προβλεφθούν. Ποια θα είναι η μοίρα του Λιβάνου, που συνεχίζει να σχοινοβατεί ανάμεσα στον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ και στις ισραηλινές επιθέσεις; Ποιες μπορεί να είναι οι οικονομικές αντοχές των χωρών του Κόλπου; Θα συνεχίσει το θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης να λειτουργεί στο εσωτερικό της χώρας με απερίγραπτη βαρβαρότητα και στην ευρύτερη γειτονιά ως αποσταθεροποιητικός παράγοντας;

Υπάρχουν, όμως, σημαντικότατες επιπτώσεις, που είναι οριστικές και ενδεχομένως μη αναστρέψιμες. Οι ΗΠΑ δεν πρόκειται να αποχωρήσουν από την περιοχή στο ορατό μέλλον, ενώ οι σχέσεις τους με το Ισραήλ εισέρχονται σε περίοδο πρωτόγνωρης δοκιμασίας.

Η εχθρότητα προς το Ισραήλ θα ενταθεί όχι μόνο στην περιοχή της σύγκρουσης, αλλά και στις δυτικές χώρες, με όποιους κινδύνους αναζωπύρωσης του αντισημιτισμού εγκυμονεί αυτή η εξέλιξη. Η ομαλοποίηση των σχέσεων του Ισραήλ με τους Αραβες, που για πολλά χρόνια αποτέλεσε κύριο στόχο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, φαίνεται πλέον άπιαστη. Οι επιπτώσεις της σύγκρουσης σε κρίσιμους τομείς της παγκόσμιας οικονομίας έχουν ήδη γίνει αντιληπτές από τους καταναλωτές όλων των χωρών. Αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι ακόμη και στον αιματηρό οκταετή πόλεμο Ιράκ – Ιράν τη δεκαετία του ’80 τα στενά του Ορμούζ δεν έκλεισαν ποτέ, αν και η ναυσιπλοΐα έγινε πιο επικίνδυνη.

Οι πιο σημαντικές επιπτώσεις της σημερινής κρίσης αφορούν στη διάβρωση των κανόνων που διέπουν τις διακρατικές σχέσεις. Το διεθνές πλαίσιο που χτίστηκε σταδιακά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με πρωτοβουλία κυρίως των ΗΠΑ και τη συνδρομή της Ευρώπης έχει ήδη πληγεί. Η υπονόμευσή του ξεκίνησε από την πρώτη ημέρα της δεύτερης θητείας Τραμπ με πρωτοφανή καταπάτηση των κανόνων του διεθνούς εμπορίου, απαράδεκτες δηλώσεις για εκλεγμένους ηγέτες συμμαχικών χωρών, αλλά ακόμη και ευθείες απειλές κατά της εδαφικής τους ακεραιότητας. Η συνεχιζόμενη απαξίωση της διεθνούς τάξης δεν μπορεί παρά να δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για την παγκόσμια σταθερότητα και ειρήνη και να διευρύνει το ήδη τεράστιο ρήγμα ανάμεσα στις δύο όχθες του Ατλαντικού, που κινδυνεύει να μετατραπεί σε αγεφύρωτο σχίσμα.

* Ο κ. Δημήτρης Κούρκουλας διετέλεσε υφυπουργός Εξωτερικών και πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ενωσης στον Λίβανο, στη Βουλγαρία και στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Είναι ειδικός σύμβουλος του ΕΛΙΑΜΕΠ. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Λίβανος. Μια ξεχωριστή χώρα», εκδόσεις Μεταίχμιο.