Του Πέτρου Παπακωνσταντίνου

Στις 14 Φεβρουαρίου του 2025, προτού κλείσει μήνας από την ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ, ο Αμερικανός αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς προκάλεσε σοκ στην ετήσια Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, από το βήμα της οποίας κάλεσε τους Ευρωπαίους να βάλουν καλά στο μυαλό τους ότι «υπάρχει καινούργιος σερίφης στην πόλη».

Αναμασώντας ρατσιστικά στερεότυπα, υποστήριξε ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει κίνδυνο «πολιτιστικής εξάλειψης» λόγω των μεταναστευτικών ροών και επέλεξε να συναντηθεί, παραμονές γερμανικών εκλογών, μόνο με μία ηγέτιδα πολιτικού κόμματος, την Αλις Βάιντελ, από την ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD).

Εννέα ημέρες αργότερα, ο νικητής των εκλογών Φρίντριχ Μερτς, εμφανώς επηρεασμένος από το σοκ Βανς, είπε στην κρατική τηλεόραση, μετά την οριστικοποίηση του αποτελέσματος: «Η απόλυτη προτεραιότητά μου θα είναι η ενίσχυση της Ευρώπης το συντομότερο δυνατό ώστε να κατακτήσουμε σταδιακά την ανεξαρτησία μας έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών. Ποτέ δεν φανταζόμουν ότι θα χρειαζόταν να πω κάτι τέτοιο σε τηλεοπτική εκπομπή».

Χειροκροτήματα

Στη φετινή Διάσκεψη του Μονάχου, το περασμένο Σαββατοκύριακο, η ατμόσφαιρα ήταν πολύ διαφορετική. Μόλις τελείωσε την ομιλία του ο Μάρκο Ρούμπιο, τρεις Γερμανοί αξιωματούχοι που κάθονταν στην πρώτη γραμμή, ο υπουργός Αμυνας Μπόρις Πιστόριους, ο υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ και ο πρωθυπουργός της Βαυαρίας Μαρκ Ζέντερ, σηκώθηκαν όρθιοι και άρχισαν να χειροκροτούν δυνατά τον επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Με τη σημαντική συμβολή περίπου 40 Αμερικανών αξιωματούχων και στρατιωτικών που βρίσκονταν πίσω τους, κατάφεραν να παρασύρουν τη μισή αίθουσα. Οι άλλοι μισοί εκ των παρευρισκομένων και όσοι παρακολούθησαν τα καθέκαστα από την τηλεόραση ή το YouTube προσπαθούσαν να καταλάβουν προς τι αυτή η διατεταγμένη υπερχείλιση συναισθημάτων πρόωρης ανακούφισης και παράταιρης αγαλλίασης.

Είναι αλήθεια ότι ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών χρησιμοποίησε πιο ήπια γλώσσα από τον Βανς. Αναγνώρισε ότι η Αμερική «είναι παιδί της Ευρώπης» και υποκλίθηκε στον Μιχαήλ Αγγελο, στον Μπετόβεν και στους Μπιτλς. Επί της ουσίας, όμως, έμεινε απολύτως πιστός στο πνεύμα της τραμπικής MAGA. Επανέλαβε τα περί απειλής διάβρωσης του «δυτικού πολιτισμού» από τους μετανάστες, μαστίγωσε την Ευρώπη για «θρησκευτική λατρεία του κλίματος» υπερασπιζόμενος το «drill, baby, drill!» και ξεπέρασε ακόμη και τον Βανς σε πληθωρικές αναφορές στα «χριστιανικά θεμέλια» της Δύσης.

Κι αν δεν συνάντησε τη Βάιντελ, βρήκε χρόνο για να πεταχτεί στη Βουδαπέστη προκειμένου να προσφέρει αμέριστη υποστήριξη σε έναν άλλο εκπρόσωπο της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς, τον Ούγγρο πρωθυπουργό Βίκτορ Ορμπαν, ο οποίος βαδίζει προς μια δύσκολη εκλογική αναμέτρηση. Οπως σχολίαζε στην ιστοσελίδα του το CNN, αν ο Βανς ήταν η μεταλλική σφαίρα κατεδάφισης της Ευρώπης, ο Ρούμπιο ήταν η ίδια σφαίρα, επενδυμένη με σοκολάτα.

Επιπλέον, στον χρόνο που μεσολάβησε από τις τολμηρές δηλώσεις Μερτς στη γερμανική τηλεόραση, οι λόγοι που συνηγορούν υπέρ της ευρωπαϊκής χειραφέτησης από τις ΗΠΑ όχι μόνο δεν εξασθένησαν, αλλά ενισχύθηκαν κατά πολύ. Ο Ντόναλντ Τραμπ εξαπέλυσε εμπορικό πόλεμο εναντίον της Ευρώπης και έφτασε στο σημείο να απειλεί με βίαιη κατάληψη ευρωπαϊκού εδάφους, στη Γροιλανδία.

Οσο κι αν έβαλε στη ναφθαλίνη τις μαξιμαλιστικές απειλές του για την αυτόνομη περιοχή της Δανίας στο Νταβός, τίποτα δεν αποκλείει να επανέλθει αύριο και σε κάθε περίπτωση το τραύμα που επέφερε στο ΝΑΤΟ είναι ακόμη ανοιχτό και ίσως ανεπανόρθωτο. Τι θα μπορούσε να δικαιολογήσει, λοιπόν, την παλινδρόμηση της κυβέρνησης Μερτς στη στωικότητα της ατλαντικής νομιμοφροσύνης;

Μεγαλώνει το χάσμα

Ενας πρώτος λόγος βρίσκεται στη διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ρήνου, πράγμα που από μόνο του αναστέλλει κάθε συζήτηση περί στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης. Οι δύο μεγάλες δυνάμεις της Ε.Ε. συγκρούστηκαν στο θέμα της συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου με τη Mercosur, την οποία οι Γερμανοί υποστήριζαν ένθερμα λόγω των γερμανικών εξαγωγών βιομηχανικών προϊόντων στη Νότια Αμερική, ενώ οι Γάλλοι απέρριπταν, φοβούμενοι τις αρνητικές επιπτώσεις στην αγροτική οικονομία τους.

Στη συνέντευξη που παραχώρησε σε ευρωπαϊκές εφημερίδες, συμπεριλαμβανομένης της «Κ», στις 10 Φεβρουαρίου, ο Εμανουέλ Μακρόν επανέφερε την πρότασή του για ευρωομόλογα ώστε η Ε.Ε. «να αμφισβητήσει την κυριαρχία του δολαρίου». Πολύ γρήγορα, το περιβάλλον Μερτς απέρριψε για μία ακόμη φορά την ιδέα, τονίζοντας ότι η προτεραιότητα της Γαλλίας πρέπει να είναι «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις» ώστε να βάλει τάξη στα δημοσιονομικά της και ότι «δεν είναι αποδεκτό να αφιερώνονται τα δύο τρίτα του κοινοτικού προϋπολογισμού στην κοινή αγροτική πολιτική και στις επιδοτήσεις των φτωχότερων περιοχών».

Αποκορύφωμα ήταν η όξυνση των γαλλογερμανικών αντιθέσεων που απειλούν να ακυρώσουν το φιλόδοξο σχέδιο για την κατασκευή ευρωπαϊκού, μαχητικού αεροσκάφους έκτης γενεάς (SCAF στα γαλλικά, FCAS στα αγγλικά), που είχαν συνομολογήσει το 2017 ο Εμανουέλ Μακρόν και η Ανγκελα Μέρκελ. Την περασμένη Τετάρτη, ο Μερτς είπε ότι το σχέδιο είναι πιθανό να ναυαγήσει γιατί οι Γάλλοι θέλουν ένα αεροσκάφος που να μπορεί να μεταφέρει πυρηνικά όπλα και να απογειώνεται από αεροπλανοφόρο, κάτι που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της Γερμανίας, η οποία δεν έχει ούτε αεροπλανοφόρο ούτε δικά της πυρηνικά όπλα (αν και φιλοξενεί αμερικανικά).

Προγενέστερα ρεπορτάζ του ευρωπαϊκού Τύπου ανέφεραν ότι η ουσία των διαφωνιών βρισκόταν στο ποιος θα έχει το γενικό πρόσταγμα στο κατασκευαστικό κονσόρτσιουμ, η γαλλική Dassault ή η Airbus Germany, με τους Γάλλους να παραπονούνται ότι οι Γερμανοί είχαν βαλθεί να κλέψουν την ανώτερη τεχνογνωσία τους στην αεροναυπηγική. Σε κάθε περίπτωση, οι αντιθέσεις συμφερόντων και πολιτικών φιλοσοφιών έχουν οδηγήσει σε αυξανόμενη αποξένωση τις δύο συνιστώσες του γαλλογερμανικού «κινητήρα».

Αν στην εποχή της Ανγκελα Μέρκελ και του Νικολά Σαρκοζί ο ευρωπαϊκός Τύπος μιλούσε για το δίπολο Merkozy, αυτές τις μέρες κάνει λόγο, ολοένα και περισσότερο, για το ζεύγος Merzoni, παραπέμποντας στη σύγκλιση του Χριστιανοδημοκράτη (και πρώην στελέχους της αμερικανικής πολυεθνικής BlackRock) Φρίντριχ Μερτς με την ακροδεξιά και ακραιφνώς ατλαντικής νοοτροπίας πρωθυπουργό της Ιταλίας Τζόρτζια Μελόνι.

Υποτροπή

Από μια άποψη, όμως, δεν πρόκειται παρά μόνο για την τελευταία υποτροπή μιας χρόνιας παθολογίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Μπορεί ο Ντε Γκωλ να είχε κατά νουν, όταν υπέγραφε, τον Ιανουάριο του 1963, τη συνθήκη του Ελιζέ με τον Κόνραντ Αντενάουερ, τη χειραφέτηση της Ευρώπης από τις ΗΠΑ, αλλά οι Αμερικανοί έβλεπαν την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα ως οικονομικό πυλώνα του ΝΑΤΟ, υπό τη δική τους ηγεμονία. Το γεγονός ότι η εν λόγω συνθήκη δεν είχε καμία αναφορά στις ΗΠΑ και στο ΝΑΤΟ θορύβησε τον Τζον Κένεντι, ο οποίος παρενέβη με αποφασιστικότητα, με αποτέλεσμα το κοινοβούλιο της Δυτικής Γερμανίας να επικυρώσει τη συνθήκη με την προσθήκη Προοιμίου, όπου έκλινε σε όλες τις πτώσεις την πίστη του στην αμερικανική ηγεσία, στο ΝΑΤΟ και στη μελλοντική ένταξη της Βρετανίας στην ΕΟΚ.

Αλλά και πιο πρόσφατα, όταν αποκαλύφθηκε ότι οι Αμερικανοί, επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, παρακολουθούσαν το κινητό τηλέφωνο της Ανγκελα Μέρκελ, το Βερολίνο περιορίστηκε σε μια εκκωφαντική σιωπή, πιο εύγλωττη από χιλιάδες αναλύσεις για το μέλλον της ευρωπαϊκής χειραφέτησης.

Τα συμπεράσματα της Διάσκεψης του Μονάχου

Του Βασίλη Κωστούλα

Ευρώπη. Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ρωσία φαίνεται να ανακτά την τακτική πρωτοβουλία σε ορισμένα τμήματα του μετώπου στην Ουκρανία και να εντείνει την υβριδική της εκστρατεία σε ολόκληρη την Ευρώπη, η σταδιακή υποχώρηση της Ουάσιγκτον, η ασταθής υποστήριξή της προς την Ουκρανία και η απειλητική ρητορική για τη Γροιλανδία εντείνουν το αίσθημα ανασφάλειας της Ευρώπης. Αντιμέτωπα με μεταβαλλόμενα μηνύματα από την Ουάσιγκτον, τα ευρωπαϊκά κράτη προσπαθούν να διατηρήσουν την εμπλοκή των ΗΠΑ, ενώ ταυτόχρονα προετοιμάζονται για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία.

Ινδο-Ειρηνικός. Μια ολοένα ισχυρότερη Κίνα διεκδικεί δυναμικά την περιφερειακή κυριαρχία. Πολλοί περιφερειακοί δρώντες έχουν αντιδράσει ενισχύοντας τις δικές τους αμυντικές προσπάθειες. Οι ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι επιδιώκουν να αναχαιτίσουν την κινεζική κυριαρχία, όμως οι περιφερειακοί παράγοντες θεωρούν ότι οι πρόσφατες ενέργειές τους αντιφάσκουν έναντι αυτού του στόχου. Ορισμένοι μάλιστα ανησυχούν ότι η σύναψη συμφωνιών με το Πεκίνο είναι πλέον πιο σημαντική για την Ουάσιγκτον από τη στήριξη των συμμάχων της.

Εμπόριο. Μετά την επιστροφή του Τραμπ στην εξουσία, η Ουάσιγκτον εγκαταλείπει ανοιχτά τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου παρότι συνέβαλε στη δημιουργία τους. Μεταξύ άλλων, επέβαλε εκτεταμένους δασμούς, μη συμβατούς με τους κανόνες του ΠΟΕ, σχεδόν σε κάθε χώρα, και χρησιμοποίησε εκτενώς την οικονομική πίεση για να εξασφαλίσει διμερείς συμφωνίες που εξυπηρετούν κατά προτεραιότητα τα αμερικανικά συμφέροντα. Παράλληλα, η Κίνα συνέχισε πρακτικές που στρεβλώνουν την αγορά.

Διεθνής συνεργασία. Η αναπτυξιακή συνεργασία και η ανθρωπιστική βοήθεια βρίσκονται εδώ και καιρό υπό πίεση. Αντιμέτωπες με οικονομικές δυσχέρειες, λαϊκιστικές εκστρατείες παραπληροφόρησης και, γεωπολιτικά, μια πιο ανταγωνιστική πραγματικότητα, οι παραδοσιακές χώρες-δωρητές όρισαν τα εθνικά τους συμφέροντα πιο στενά. Ως αποτέλεσμα, ακόμη και πριν από τη δεύτερη θητεία του Τραμπ, ο κόσμος δεν βρισκόταν σε τροχιά επίτευξης κανενός από τους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ έως το 2030. Ωστόσο, οι πολιτικές των ΗΠΑ ωθούν τα ήδη επιβαρυμένα συστήματα ανάπτυξης και ανθρωπιστικής βοήθειας σε υπαρξιακή κρίση.

Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ «ξηλώνει» τη διεθνή τάξη πραγμάτων, όπως αυτή διαμορφώθηκε υπό την ηγεσία των ΗΠΑ μετά το 1945. Σε όλες τις χώρες του G7 που συμμετείχαν στην έρευνα για τον Δείκτη Ασφαλείας του Μονάχου 2026, μόνο ένα μικρό ποσοστό των ερωτηθέντων θεωρεί ότι οι τρέχουσες εξελίξεις θα βελτιώσουν τη θέση των μελλοντικών γενεών.