Η απόσταση, όμως, μεταξύ των επενδύσεων και των αποταμιεύσεων στην Κύπρο μεγαλώνει, κι αυτό, με τα απλά μαθηματικά των τύπων, μεταφράζεται σε έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών. Το έλλειμμα, στο 8,4% του ΑΕΠ πέρσι, αυξήθηκε σημαντικά από το προπέρσινο 5,3%. Η εικόνα δεν διαφοροποιείται στην ουσία της αν εξαιρέσουμε τις οντότητες ειδικού σκοπού. Με βάση τα θεμελιώδη στοιχεία της οικονομίας μας (και τις ενδεδειγμένες πολιτικές), το ΔΝΤ εκτιμά κατά τις ασκήσεις του πως το έλλειμμα στο ισοζύγιο «έπρεπε» να κινείται γύρω στο 2,6%.

Και το θέμα της συνολικής αποταμίευσης κρύβεται, όχι και πολύ καλά, πίσω από τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση, η οποία επιχειρεί να διορθώσει το γεγονός ότι οι εισφορές μας καταλήγουν σε τρέχουσες δαπάνες του κράτους – μεταξύ άλλων, κόλλες, πένες, σύρματα, ενοίκια. Στην πράξη, δεν είναι αποταμίευση αλλά φόρος.

Το έλλειμμα στο ισοζύγιο (περιλαμβανομένων, όμως, και των εισοδημάτων) προκύπτει από την απόσταση μεταξύ των συνολικών αποταμιεύσεων και των επενδύσεων σε μια οικονομία.

Με σταθερές αποταμιεύσεις, στη δική μας περίπτωση, η αύξηση των επενδύσεων πρέπει αναγκαστικά να προκύψει από τη διεύρυνση του ευρύτερου «ελλείμματος». Πιο λογικά, από τη στιγμή που η Κύπρος δεν αποταμιεύει αλλά επενδύει, αυτές οι επενδύσεις πρέπει να χρηματοδοτηθούν από το εξωτερικό.

Ναι, στην προκειμένη, το έλλειμμα με την ευρύτερή του έννοια δεν είναι από μόνο του σοβαρό ζήτημα. Δείχνει, όμως, μεταξύ άλλων, και πόσο εκτεθειμένη είναι η οικονομία μας στις διεθνείς εξελίξεις, οι οποίες είναι ιδιαίτερα ακατάστατες αυτή την περίοδο. Δείχνει επίσης ότι μειώνεται η μελλοντική μας κατανάλωση για να αυξηθεί η σημερινή. Τα νοικοκυριά αποταμίευσαν το 2024 το 5,6% του διαθέσιμου εισοδήματός τους. Στην ΕΕ, το ποσοστό ήταν 14,5%. Την ίδια χρονιά, οι επενδύσεις των κυπριακών νοικοκυριών, κυρίως σε κατοικίες, έφθασαν το 15% του διαθέσιμου εισοδήματός τους, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ. Αυτές οι αποκλίσεις δεν οφείλονται στο ότι είμαστε φτωχότεροι από τους εταίρους μας ή στο ότι οι κατοικίες είναι πιο ακριβές. Οφείλονται απλά στο ότι δεν αποταμιεύουν τα νοικοκυριά – και κυρίως τα πιο εύπορα – όσα θα μπορούσε να συντηρήσει η οικονομία.
Ο δεύτερος και ο τρίτος πυλώνας της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης μπορούν να αποτελέσουν κλειδί για διόρθωση αυτής της στρέβλωσης. Ιδίως αν αναλογιστεί κανείς πως ο κίνδυνος φτώχειας και η ανισότητα πλήττουν περισσότερο από όλους τους συνταξιούχους στην Κύπρο, η μετατόπιση της σημερινής μας κατανάλωσης από το παρόν στο μέλλον, με «ενδιάμεσο σταθμό» την επένδυση, θα μπορούσε να αλλάξει ουσιαστικά την οικονομική προοπτική των Κυπρίων.

Η συζήτηση για τα Ταμεία Προνοίας στο Εργατικό Συμβουλευτικό Σώμα αποτελεί ευκαιρία να εξεταστεί ένα κοινό, εποπτευόμενο σχέδιο για μικρούς εργοδότες, με ενίσχυση της συμμετοχής, χαμηλή αρχική εισφορά, δικαίωμα αποχώρησης και μεταφορά των δικαιωμάτων όταν ο εργαζόμενος αλλάζει δουλειά.

Ο τρίτος πυλώνας μπορεί να καλύψει όσους δεν έχουν σταθερή πρόσβαση σε επαγγελματικό σχέδιο, ιδίως αυτοεργοδοτουμένους και εργαζομένους με διακεκομμένη απασχόληση. Χρειάζεται απλά προϊόντα, ευέλικτες εισφορές και διαφανείς χρεώσεις.

Τέτοιες κινήσεις θα χρηματοδοτηθούν, εν μέρει, από τη μείωση άλλων αποταμιεύσεων. Θα αυξήσουν, όμως, τη συνολική αποταμίευση και, εάν η συμμετοχή στηριχθεί σε φοροελαφρύνσεις, μέρος του οφέλους μπορεί να αντισταθμιστεί από χαμηλότερη δημόσια αποταμίευση (πλεονάσματα).

Ωστόσο, το συνολικό αποτέλεσμα μπορεί και πάλι να είναι ουσιαστικό. Οι φόβοι για μείωση της κατανάλωσης – και της ανάπτυξης – μπορούν να αντιμετωπιστούν με διάφορους τρόπους. Τα πρωτογενή εισοδήματα από επενδύσεις, η σταδιακή αύξηση εισφορών και πολιτικές φορολογικής ενίσχυσης των αποταμιεύσεων έχουν δοκιμαστεί επιτυχώς σε πολλές οικονομίες. Ναι, ακούγεται λογικό πως η αύξηση της αποταμίευσης μειώνει το διαθέσιμο εισόδημα, αλλά εμπειρικά η απλή εξίσωση δεν ισχύει. Εμπειρίες όπως της Δανίας, της Βρετανίας ή της Αυστραλίας είναι πρόσφατες, συγκρίσιμες και ώριμες για συμπεράσματα.

Με την ενίσχυση των πυλώνων 2 και 3, μπορεί να μειωθεί το έλλειμμα στο ισοζύγιο, που απασχολεί ήδη ορισμένους πολιτικούς και στελέχη του Υπουργείου Οικονομικών, αλλά πάνω από όλα η αύξηση της αποταμίευσης μπορεί να αντιστρέψει το έλλειμμα στα πρωτογενή εισοδήματα και να προστατέψει τη χώρα (μερικώς) από τις διεθνείς (οικονομικές) αναταραχές. Μια μεταρρύθμιση που ενισχύει το εισόδημα στη σύνταξη μπορεί παράλληλα να περιορίσει την ανάγκη εξωτερικής χρηματοδότησης, διατηρώντας χώρο για παραγωγικές επενδύσεις.

Καθώς κινούμαστε προς μεταρρύθμιση του πρώτου πυλώνα, δυστυχώς σε απομόνωση από τους άλλους δύο, είναι εξαιρετικά σημαντικό να έχουμε υπόψη πως η τελική απόφαση δεν αποτελεί «μεταρρύθμιση», αλλά «εκκίνηση» της μεταρρύθμισης. Και αν η αρχή είναι το ήμισυ του παντός, παραμένουν ακόμα τα οφέλη – πρωτογενή και δευτερογενή – που πρέπει να διασφαλιστούν για να έχει νόημα η όλη προσπάθεια.