Η τελευταία συνθήκη ελέγχου πυρηνικών όπλων μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ, γνωστή ως New START, πρόκειται να λήξει στις 5 Φεβρουαρίου.

Ακολουθεί ένας «οδηγός» για τη συνθήκη, καθώς και για τη σημασία της.

Ποιος υπέγραψε τη New START και τι αναφέρει

Η New START υπογράφηκε το 2010 από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα και τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ, συνεργάτη του Βλαντιμίρ Πούτιν, ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος της Ρωσίας για μία μόνο θητεία. Εκείνη την περίοδο, οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών σημείωναν βελτίωση. Η συνθήκη τέθηκε σε ισχύ το επόμενο έτος.

Η συνθήκη θέτει όριο στα στρατηγικά πυρηνικά όπλα – το είδος που θα χρησιμοποιούσε κάθε πλευρά για να χτυπήσει τα ζωτικά πολιτικά, στρατιωτικά και βιομηχανικά κέντρα του αντιπάλου σε περίπτωση πυρηνικού πολέμου.

Θέτει επίσης όριο στον αριθμό των αναπτυγμένων στρατηγικών κεφαλών σε 1.550 κάθε πλευράς – προβλέπει όχι περισσότερους από 700 αναπτυγμένους πυραύλους και βομβαρδιστικά αεροσκάφη εδάφους ή υποβρυχίων, καθώς και 800 εκτοξευτές.

Πώς αποκλείει την πιθανότητα εξαπάτησης

Η συνθήκη περιελάμβανε σύστημα επιτόπιων επιθεωρήσεων σε τακτά χρονικά διαστήματα, ώστε κάθε πλευρά να βεβαιώνεται ότι η άλλη συμμορφώνεται. Αλλά το 2023, ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Μόσχας λόγω της υποστήριξης που πρόσφεραν οι ΗΠΑ στην Ουκρανία στον πόλεμο με τη Ρωσία.

Αυτό «πάγωσε» τις επιθεωρήσεις –οι οποίες ούτως ή άλλως είχαν ανασταλεί κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID– και ανάγκασε την κάθε πλευρά να βασίζεται σε εκτιμήσεις, βάσει πληροφοριών, για το τι κάνει η άλλη.

Ωστόσο, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει κατηγορήσει την άλλη για παραβίαση το ορίου για τις κεφαλές, το οποίο παραμένει σε ισχύ.

Γιατί οι δύο πλευρές δεν παρατείνουν τη συνθήκη

Το κείμενο της συνθήκης αναφέρει ότι μπορεί να παραταθεί μόνο μία φορά, και αυτό έχει ήδη συμβεί – το 2021, αμέσως μετά την ανάληψη της προεδρίας των ΗΠΑ από τον Τζο Μπάιντεν.

Καθώς η εκπνοή της πλησιάζει, τον περασμένο Σεπτέμβριο ο Πούτιν πρότεινε η κάθε πλευρά να συμφωνήσει ανεπίσημα να τηρήσει το όριο για τις κεφαλές για ακόμη ένα έτος. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ακόμη δεν έχει απαντήσει επίσημα στην πρόταση.

Θα δεχθεί ο Τραμπ την πρόταση Πούτιν;

Δεν γνωρίζουμε ακόμα, και ο χρόνος πιέζει. Στις ΗΠΑ, υπάρχουν επιχειρήματα υπέρ και κατά της αποδοχής της. Οσοι είναι υπέρ υποστηρίζουν ότι θα έστελνε σήμα ότι υπάρχει πολιτική βούληση να αποτραπεί «κούρσα» εξοπλισμών και να κερδηθεί χρόνος ώστε να γίνει επανεκτίμηση.

Αλλοι υποστηρίζουν ότι οι ΗΠΑ θα πρέπει να απελευθερωθούν πλέον από το όριο της New START, προκειμένου να ενισχύσουν το οπλοστάσιό τους λαμβάνοντας υπόψη την ταχεία πυρηνική συσσώρευση στην Κίνα. Σε αντίθετη περίπτωση, θα έστελναν μήνυμα αδυναμίας.

Γιατί έχει σημασία η συνθήκη

Το να πάψουν η Μόσχα και η Ουάσιγκτον να τηρούν αμοιβαίο όριο στα πυρηνικά οπλοστάσια μεγάλου βεληνεκούς τους θα σημάνει το τέλος των περιορισμών στα όπλα, όπως ισχύουν εδώ και πάνω από μισό αιώνα.

Η λήξη της New START αφήνει ένα κενό, καθώς δεν έχουν γίνει συνομιλίες για τυχόν διάδοχό της. Οι υποστηρικτές του ελέγχου των όπλων φοβούνται ότι κάτι τέτοιο θα αυξήσει τον πυρηνικό κίνδυνο, ειδικά σε μια εποχή αυξημένων διεθνών εντάσεων λόγω των πολέμων στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή. Οι ειδικοί υποστηρίζουν ακόμη ότι η σημασία των πυρηνικών συνθηκών δεν περιορίζεται στον καθορισμό του αριθμητικού ορίου, αλλά αφορά και τη δημιουργία ενός σταθερού, διαφανούς πλαισίου για την αποτροπή της ανεξέλεγκτης «κούρσας» εξοπλισμών.

Χωρίς συμφωνία τι μπορεί να κάνει η κάθε πλευρά

Κάθε πλευρά θα ήταν ελεύθερη να αυξήσει τον αριθμό των πυραύλων της και να αναπτύξει εκατοντάδες ακόμη πυρηνικές κεφαλές. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι κάτι τέτοιο εμπεριέχει τεχνικές και υλικοτεχνικές προκλήσεις και δεν θα ήταν δυνατόν να υλοποιηθεί από τη μια μέρα στην άλλη – θα απαιτούνταν περίπου ένας χρόνος για να υπάρξουν σημαντικές αλλαγές.

Μακροπρόθεσμα, εκφράζονται ανησυχίες για ξέφρενο ανταγωνισμό, με την κάθε πλευρά να αυξάνει τα όπλα της με βάση τις χειρότερες υποθέσεις για το τι σχεδιάζει η άλλη.

Τι απαιτείται για συμφωνία αντικατάστασης της New START

Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι θέλει νέα, καλύτερη συνθήκη. Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν ότι κάτι τέτοιο απαιτεί μακρά και δύσκολη διαδικασία.

Διάδοχη συνθήκη πιθανότατα θα περιλαμβάνει νέες κατηγορίες πυρηνικών όπλων. Οπως τα βραχείας και μεσαίας εμβέλειας, καθώς και «εξωτικά» νέα συστήματα που έχει αναπτύξει η Ρωσία αφότου συμφωνήθηκε η Νέα START, όπως ο πύραυλος κρουζ Burevestnik και η τορπίλη Poseidon.

Εκτός από το ότι τέτοιες συμφωνίες είναι περίπλοκες και περιλαμβάνουν σύνθετες τεχνικές λεπτομέρειες, δεν υπάρχει καν συμφωνία για το ποιος πρέπει να συμμετάσχει. Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι επιδιώκει «αποπυρηνικοποίηση» τόσο σε συνεννόηση με τη Ρωσία όσο και με την Κίνα. Το Πεκίνο από πλευράς του τονίζει ότι είναι παράλογο και μη ρεαλιστικό να του ζητηθεί να συμμετάσχει σε τριμερείς συνομιλίες με χώρες των οποίων τα οπλοστάσια είναι πολύ μεγαλύτερα από τα δικά του.

Η Ρωσία υποστηρίζει επίσης ότι οι πυρηνικές δυνάμεις των μελών του ΝΑΤΟ, της Βρετανίας και της Γαλλίας, θα πρέπει επίσης να τεθούν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, κάτι που οι εν λόγω χώρες απορρίπτουν.