Βασίλης Κωστούλας
Μια κοινή φωτογραφία του Τραμπ με τον Σι και τον Πούτιν είναι εξέλιξη από μόνη της· ως εικόνα ισχυρού συμβολισμού με αποδέκτη, πριν απ’ όλους, την Ευρώπη. Οι ηγέτες των τριών μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων του πλανήτη συναντώνται σήμερα στη Σενζέν, μια πόλη η οποία ενσαρκώνει το οικονομικό θαύμα και κυρίως τη φιλοδοξία της Κίνας στον τομέα της τεχνολογίας. Η ιστορική τριμερής διεξάγεται στο περιθώριο της συνόδου κορυφής της APEC, ενός φόρουμ που προάγει τη συνεργασία ανάμεσα σε 21 οικονομίες της Ασίας και του Ειρηνικού.
Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο θα χειριστεί την περίσταση ο Αμερικανός πρόεδρος, ο οποίος βγαίνει πολιτικά αποδυναμωμένος από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, σε μια αμείλικτη γεωοικονομική συγκυρία· Ουκρανία, Ιράν, τεχνητή νοημοσύνη, εμπορικός πόλεμος. Εξάλλου, οι ηγέτες της Κίνας και της Ρωσίας είναι σαφώς πιο εξοικειωμένοι μέσα από τις διμερείς συναντήσεις τους· πλησιάζουν τις 50 από το 2012. Με οδηγό τις αμφιταλαντεύσεις του προέδρου Τραμπ στο πεδίο των διατλαντικών σχέσεων, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ ανησυχούν βάσιμα ότι ο ίδιος δίνει προτεραιότητα στις σχέσεις με τον Σι και τον Πούτιν έναντι των δικών τους συμφερόντων. Ο προβληματισμός αυτός δεν μπορεί παρά να είναι ακόμη πιο έντονος σε πρωτεύουσες όπως το Κίεβο αλλά και η Ταϊπέι.
Νέα Γιάλτα;
Αραγε βρισκόμαστε μπροστά σε αυτό που ορισμένοι αποκαλούν «νέα Γιάλτα»; «Ο παραλληλισμός είναι κατανοητός, αλλά μάλλον πρόωρος. Στη Γιάλτα έγινε κατανομή εδαφών και σφαιρών επιρροής. Η συνάντηση στη Σενζέν δεν αναμένεται να καταλήξει σε καμία συμφωνία και ο Λευκός Οίκος αναφέρει ότι η Ουκρανία δεν βρίσκεται στην ατζέντα. Στη διπλωματία, όμως, οι συμβολισμοί έχουν ουσιαστικό περιεχόμενο. Η εικόνα του Αμερικανού προέδρου να κάθεται ως ισότιμος συνομιλητής δίπλα στον Σι και στον Πούτιν, με την Ουκρανία και την Ευρώπη να απουσιάζουν, αποτελεί από μόνη της το μήνυμα και ενέχει τον κίνδυνο να νομιμοποιήσει την αντίληψη ότι οι παγκόσμιες υποθέσεις μπορούν να διευθετούνται μεταξύ μιας χούφτας μεγάλων δυνάμεων. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή απομάκρυνση από τη διεθνή τάξη που οικοδόμησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες μετά το 1945», τονίζει στην «Κ» από τη Φιλαδέλφεια ο Σκοτ Μουρ, καθηγητής Εφαρμοσμένης Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας, ανώτερος ερευνητής στο Brookings Institution.
Πάντως, όπως αρμόζει σε ένα γεωπολιτικό γεγονός με αυτό το βεληνεκές, μαζί με τα ρίσκα υπάρχουν δυνητικά και οι ευκαιρίες. «Ο έλεγχος των πυρηνικών εξοπλισμών αποτελεί έναν θεμιτό και επιτακτικό στόχο, και μια πρώτη τριμερής συζήτηση για τη μείωση των πυρηνικών οπλοστασίων θα είχε αξία εφόσον οδηγούσε κάπου», σχολιάζει ο ερευνητής του Brookings. Είναι όμως έτσι και στην πράξη; Υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια συμφωνία Τραμπ – Σι – Πούτιν που θα περιορίζει τη διάδοση των πυρηνικών όπλων; «Πρόκειται για μια συνάντηση η οποία ενδέχεται να οδηγήσει σε ορισμένες γενικές δηλώσεις σχετικά με την ανάγκη περιορισμού της διάδοσης των πυρηνικών όπλων, ιδίως στην περίπτωση του Ιράν. Ωστόσο, σε αυτό το στάδιο είναι πρόωρο να αναμένουμε συμφωνία πάνω σε ακανθώδη ζητήματα, όπως οι επιθεωρήσεις, οι κυρώσεις ή οι εγγυήσεις ασφαλείας», υπογραμμίζει στην «Κ» η Σίνθια Κέλι, πρόεδρος του Atomic Heritage Foundation, στην Ουάσιγκτον.
Τα πυρηνικά
Το πώς διαμορφώνονται σήμερα οι συσχετισμοί, σε όρους πυρηνικής ισχύος, ανάμεσα στις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Ρωσία ανέλυσε η Κέλι. Οι ΗΠΑ και η Ρωσία έχουν μειώσει δραστικά τα πυρηνικά οπλοστάσια που διέθεταν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Εξακολουθούν όμως να διαθέτουν περίπου 5.000 πυρηνικά όπλα η κάθε μία. Η Κίνα διαθέτει λίγο περισσότερα από 600 και είναι αποφασισμένη να αυξήσει το οπλοστάσιό της. Μέχρι το 2030 το Πεκίνο ενδέχεται να διαθέτει έως και 1.000 πυρηνικές κεφαλές που θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν επιχειρησιακά. Στο μεταξύ, η Κίνα επιθυμεί οι ΗΠΑ και η Ρωσία να προχωρήσουν σε μεγαλύτερες μειώσεις των οπλοστασίων τους, ώστε να υπάρξει μεγαλύτερη ισοτιμία μεταξύ των τριών δυνάμεων.
Πόσο εφικτή είναι όμως μια συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν; «Οι τρεις πυρηνικές δυνάμεις δεν συμφωνούν ως προς τον τρόπο διαχείρισης του ζητήματος. Τον Μάιο του 2018 οι ΗΠΑ, επί διακυβέρνησης Τραμπ, αποχώρησαν από τη συμφωνία του 2015 για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και επέβαλαν εκ νέου κυρώσεις στη χώρα. Οι τρεις δυνάμεις προσέρχονται στη σύνοδο κορυφής με διαφορετικές προσδοκίες. Ο Τραμπ επικεντρώνεται στον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών, ο Πούτιν επιδιώκει τη διευθέτηση του πολέμου με την Ουκρανία και η Κίνα αντιτίθεται στην επιβολή ουσιαστικών περιορισμών στους πυρηνικούς εξοπλισμούς σε τριμερές επίπεδο. Τα αποτελέσματα της συνάντησης πιθανότατα θα είναι περιορισμένα, θα μπορούσαν όμως να δώσουν το έναυσμα για ουσιαστικότερες διαπραγματεύσεις», σημειώνει η πρόεδρος του Atomic Heritage Foundation.
Ο κίνδυνος μέσα από αυτή τη συνάντηση κορυφής είναι ότι η Ουάσιγκτον θα κερδίσει απλώς μια ευκαιρία για φωτογραφίες, την ώρα που η Μόσχα και το Πεκίνο θα κερδίζουν κάτι πιο πολύτιμο. «Ο Πούτιν ενισχύει το διεθνές κύρος του, παρότι συντηρεί τον επιθετικό πόλεμο τον οποίο ξεκίνησε. Το Πεκίνο, το οποίο παρέχει το μεγαλύτερο μέρος της τεχνολογίας που στηρίζει την πολεμική μηχανή της Ρωσίας, αντί να δεχθεί πιέσεις για τον ρόλο της Κίνας στην υποστήριξη του πολέμου, αποκτά αντιθέτως τη δυνατότητα να εμφανιστεί ως ειρηνοποιός. Είναι ενδεικτικό ότι ο Σι φέρεται να έχει δηλώσει πως οι Ευρωπαίοι πρέπει να συμμετάσχουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για την Ουκρανία – μια θέση που κάνει το Πεκίνο να εμφανίζεται πιο ευαίσθητο στις ευρωπαϊκές ανησυχίες από ό,τι η Ουάσιγκτον. Για την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, το δίδαγμα είναι αναμφίβολα ότι η αμερικανική δέσμευση για την ασφάλειά της δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη», μας είπε ο Σκοτ Μουρ.
Ο Αμερικανός μελετητής αναμένει να ενισχυθούν πλέον ακόμη περισσότερο οι προσπάθειες αντιστάθμισης του κινδύνου, τον οποίο περιγράφει· προς την κατεύθυνση της στρατηγικής αυτονομίας αλλά και –για ορισμένες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες– της προσέγγισης με την Κίνα. Επί της αρχής, η Ευρώπη έχει κάθε λόγο να προσβλέπει σε μια σταθεροποίηση των οικονομικών σχέσεων ΗΠΑ – Κίνας, η οποία θα είχε ευεργετικά αποτελέσματα για το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας και σταθερότητας. Προβληματίζουν όμως σενάρια όπως μια διμερής συμφωνία η οποία θα μπορούσε να διοχετεύσει την πλεονάζουσα παραγωγή της Κίνας στην ευρωπαϊκή αγορά ή ένα deal για τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου ερήμην της Ε.Ε.
Η τεχνητή νοημοσύνη
Μικρό παραμένει το καλάθι ως προς την εξεύρεση κοινού εδάφους μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου για τα θέματα της τεχνητής νοημοσύνης. Οι προοπτικές περιορίζονται στην επιλεκτική ανταλλαγή πληροφοριών και στην γνωστοποίηση κινδύνων μεταξύ των δύο χωρών, εν μέσω της ανησυχίας ότι οι δύο πλευρές κινούνται εξαιρετικά αργά απέναντι στους κινδύνους από τη ραγδαία ανάπτυξη της ΑΙ, γεγονός που αναδεικνύει την έντονη δυσπιστία στο πλαίσιο του γεωοικονομικού ανταγωνισμού τους. Αλλωστε, η σύνοδος της Σενζέν διεξάγεται υπό τη σκιά του κατασκοπευτικού σκανδάλου εις βάρος του CEO της αμερικανικής Nvidia, μια υπόθεση η οποία ενισχύει τις φωνές στην Ουάσιγκτον υπέρ της εμβάθυνσης των περιορισμών της κινεζικής πρόσβασης στις αμερικανικές τεχνολογίες των ΗΠΑ και πιθανώς θα επιβαρύνει το κλίμα, από αυτή την άποψη, στις συνομιλίες του Σι με τον Τραμπ.
Σε κάθε περίπτωση, Κινέζοι αναλυτές επικαλούνται Κινέζους αξιωματούχους, οι οποίοι αντιμετωπίζουν αυτή την τριμερή σύνοδο κορυφής ως τη «σημαντικότερη συνάντηση στην ιστορία των διεθνών σχέσεων μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου». Ο βασικός λόγος δεν είναι η προσδοκία για συμφωνίες που θα παραγάγουν απτά αποτελέσματα, αλλά η εμφάνιση του Πεκίνου ως ισότιμου συνομιλητή που διαδραματίζει κομβικό ρόλο ακόμη και σε τομείς όπως οι ίδιες οι σχέσεις ΗΠΑ και Ρωσίας.




























