Εξήντα έξι χρόνια μετά την ανεξαρτησία, το καθεστώς των Βρετανικών Βάσεων σε Ακρωτήρι και Δεκέλεια παραμένει ένα από τα πιο ιδιόμορφα νομικά και πολιτικά κεφάλαια της Κυπριακής Δημοκρατίας. Δεν πρόκειται για «ενοικίαση» ούτε για στρατιωτικές διευκολύνσεις. Με τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης του 1960, κατά την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, οι δύο περιοχές εξαιρέθηκαν ρητά από το έδαφος του νέου κράτους και «παραμένουν υπό την κυριαρχία» του Ηνωμένου Βασιλείου.

Αυτό σημαίνει ότι η βρετανική κυριαρχία είναι πρωτογενής και συμβατική, θεμελιωμένη στο ίδιο το πλαίσιο ανεξαρτησίας. Το Σύνταγμα, στο Άρθρο 1, καθιερώνει την Κύπρο ως «ανεξάρτητη και κυρίαρχη Δημοκρατία». Η κυριαρχία αυτή είναι πλήρης, αλλά ασκείται εντός των ορίων που καθόρισε η ίδια η πράξη εγκαθίδρυσης. Με άλλα λόγια, η εδαφική εξαίρεση των Βάσεων δεν είναι μεταγενέστερη απώλεια, αλλά στοιχείο του αρχικού διεθνοδικαϊκού συμβιβασμού.

Ωστόσο, η κυριαρχία δεν είναι χωρίς όρια. Η βρετανική δήλωση περί διοίκησης των Βάσεων προσδιορίζει ρητά τον σκοπό: την «αποτελεσματική χρήση ως στρατιωτικών βάσεων» και τη «στενή συνεργασία» με την Κυπριακή Δημοκρατία. Αυτό το στοιχείο σκοπού έχει σημασία σήμερα. Δεν αμφισβητεί την κυριαρχία, αλλά θέτει το πλαίσιο μέσα στο οποίο ασκείται. Σε μια εποχή αυξημένης περιβαλλοντικής ευαισθησίας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διασυνοριακής οικονομικής δραστηριότητας, η έννοια της κυριαρχίας ερμηνεύεται λειτουργικά και όχι απολύτως.

Η ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε. δεν άλλαξε το καθεστώς κυριαρχίας. Δημιούργησε όμως ένα ειδικό ρυθμιστικό πλαίσιο ώστε να αποφεύγονται πρακτικά εμπόδια σε τελωνεία, φορολογία και διακίνηση πολιτών. Οι Βάσεις παραμένουν εκτός Ε.Ε., αλλά συνδέονται λειτουργικά με το ευρωπαϊκό περιβάλλον.

Τι σημαίνει αυτό πολιτικά; Ότι η συζήτηση δεν είναι ρεαλιστικά περί «κατάργησης» των Βάσεων. Η νομική βάση τους είναι σταθερή. Το πεδίο διαπραγμάτευσης βρίσκεται αλλού: στη διακυβέρνηση, στη συνεργασία, στην περιβαλλοντολογική προστασία, στις διευκολύνσεις για τις τοπικές κοινότητες και σε ενδεχόμενα αντισταθμιστικά οφέλη.

Οι Βάσεις είναι προϊόν της Ιστορίας. Το πώς λειτουργούν στον 21ο αιώνα είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης και στρατηγικής διαπραγμάτευσης, όχι απλώς νομικής θεωρίας.