Στο 11ο Nicosia Book Fest, που διοργανώνεται από το Ινστιτούτο Ερευνών Προμηθέας στο Πάρκο Ακρόπολης στον Στρόβολο, έχουν προγραμματιστεί το Σάββατο 10 Οκτωβρίου δύο εκδηλώσεις, αφιερωμένες στο έργο του συγγραφέα Αλέξανδρου Κοτζιά και στη μεταφορά του στον κινηματογράφο, με τη συμμετοχή της σκηνοθέτριας Κατερίνας Ευαγγελάκου, η οποία είναι η δημιουργός της ταινίας «Ιαγουάρος» (1996), που είναι βασισμένη στην ομώνυμη νουβέλα του Κοτζιά.

Την προβολή, που θα γίνει το Σάββατο στις 6:30 μ.μ., θα προλογίσει η συγγραφέας Αυγή Λίλλη. Μετά την προβολή θα ακολουθήσει συζήτηση με τη σκηνοθέτρια και ερωτήσεις από το κοινό, με συντονιστή τον σκηνοθέτη Κυριάκο Τοφαρίδη. Η Κατερίνα Ευαγγελάκου το πρωί του Σαββάτου, στις 10:30, θα συντονίσει εργαστήρι για τη διαδικασία μετάβασης από την πεζογραφία στο κινηματογραφικό σενάριο. Με αφετηρία το έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά, το εργαστήρι θα εστιάσει στο ψυχικό και γλωσσικό υλικό των λογοτεχνικών ηρώων και στις δυνατότητες μεταφοράς του στην κινηματογραφική αφήγηση.

Γιατί μας ενδιαφέρει σήμερα ο Αλ. Κοτζιάς

Για τον συγγραφέα Αλέξανδρο Κοτζιά η μελετήτρια του έργου του Αυγή Λίλλη (συγγραφέας της μονογραφίας «Αναζητώντας τη “μαγεία της απάτης”: Ζητήματα θεωρίας και ποιητικής στο έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά».εκδ. Γκόνη, 2025), μίλησε στην «Κ», η οποία αρχικά μάς συστήνει τον Κοτζιά: «Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς (1926-1992), κορυφαίος πεζογράφος και κριτικός της μεταπολεμικής γενιάς, έγραψε επτά μυθιστορήματα και τέσσερις νουβέλες. Τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (1986) για τη “Φανταστική περιπέτεια”. Οι τέσσερις νουβέλες του επρόκειτο να αποτελέσουν μαζί με άλλες τρεις μια ενότητα (η οποία δυστυχώς έμεινε ανολοκλήρωτη λόγω του αδόκητου θανάτου του συγγραφέα) με τον γενικό τίτλο “Τα Παιδιά του Κρόνου”. Κάθε νουβέλα “συνομιλεί” με το αντίστοιχο σε σειρά μυθιστόρημα του συγγραφέα, έχοντας ως κεντρικό ήρωα έναν δευτερεύοντα χαρακτήρα του εκάστοτε μυθιστορήματος».

Σημείωσε μάλιστα ότι η επανέκδοση όλων των πεζογραφικών έργων του Κοτζιά από τις εκδόσεις Πατάκη αποτελεί εκδοτικό γεγονός. Η αρχή έγινε με τον συγκεντρωτικό τόμο των τεσσάρων νουβελών υπό το γενικό τίτλο «Τα παιδιά του Κρόνου» (2018), το 2025 η επανέκδοση της «Πολιορκίας», και η «Φανταστική περιπέτεια», το 2026.

Συνεχίζοντας για τον συγγραφέα η Αυγή Λίλλη εξηγεί πως θεματικά τα μυθιστορήματα του Αλέξανδρου Κοτζιά αφορούν, αφενός, στα βαθύτερα υπαρξιακά ερωτήματα και τα ηθικά διλήμματα του ανθρώπου, στον «έμφυτο διχασμό μας» και την αναπόφευκτη εκδήλωση του πρωτόγονου Κακού μέσα μας, ειδικότερα σε συνθήκες αλληλοσπαραγμού, και, αφετέρου, στο πολιτικο-κοινωνικό πλαίσιο της σύγχρονης νεοελληνικής ιστορίας από την Κατοχή και τον Εμφύλιο έως και την πτώση της χούντας και τις παθογένειες της Μεταπολίτευσης.

Και εξηγεί: «Τα δύο αυτά θεματικά επίπεδα ξεδιπλώνονται παράλληλα στο μυθιστορηματικό πλαίσιο, από το άτομο στο σύνολο και αντίστροφα. Ο Κοτζιάς αποκαλούσε το διάστημα από την έναρξη του Εμφυλίου/τέλους Κατοχής μέχρι και την πτώση της χούντας (1974) «τριακονταετή πόλεμο» και τα έργα του διαδραματίζονται πάντοτε στην Αθήνα. Το πεζογραφικό έργο του συγκροτεί μία από τις πιο σημαντικές περιπτώσεις πολυφωνικού μυθιστορήματος της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Οι υποδειγματικά άρτιοι μυθιστορηματικοί ήρωές του αρθρώνουν λόγο αυτοδύναμο διά της κλιμακούμενης αυτογνωσίας τους μέσα από μια γνησίως ευρηματική γραφή, όπου τα όρια της δύναμης, αλλά και των δυνατοτήτων της γλώσσας δοκιμάζονται συνεχώς μέσα σε έναν ανεξάντλητο διαλογικό αγώνα έτερων λόγων –των αφηγηματικών φωνών, των μυθιστορηματικών ή άλλων συνειδήσεων, του αναγνώστη, του συγγραφέα».

Ο έμφυτος διχασμός μας

Ερωτώμενη γιατί μας ενδιαφέρει σήμερα ο Αλέξανδρος Κοτζιας ανέφερε πως τα έργα του Κοτζιά αφορούν, αφενός, στα βαθύτερα υπαρξιακά ερωτήματα και ηθικά διλήμματα του ανθρώπου, στον «έμφυτο διχασμό μας» ειδικότερα σε συνθήκες βίας, και, αφετέρου, στο πολιτικο-κοινωνικό πλαίσιο της νεοελληνικής ιστορίας από την κατοχή και τον εμφύλιο, τη χούντα έως και τη μεταπολίτευση και κάνοντας πιο συγεγκριμένη αναφορά στον «Ιαγουάρο», που θα προβληθεί το Σάββατο το απόγευμα, «το ατομικό τραύμα γίνεται συλλογικό, το τοπικό γίνεται οικουμενικό. Η αποποίηση της προσωπικής ευθύνης, οι ιδεολογικές αγκυλώσεις και η εμμονική πολεμική ρητορική, θεμελιώδη στοιχεία της διαλογικής δομής του έργου, θυμίζουν εκπληκτικά το κυπριακό σκηνικό γύρω από το πολιτικό πρόβλημα, για το οποίο κανείς δεν αναλαμβάνει την ευθύνη της ήττας, της αποτυχίας και του διχασμού, περιστρεφόμενο ματαίως γύρω από το δίπολο «Εγώ»-«Άλλος». Στον ρητορικό αγώνα της Δήμητρας και της Φιλιώς, ο Κύπριος θεατής μπορεί να διακρίνει το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έχει ανατραφεί και ζει: μιας παρατεταμένης σύγχυσης ταυτότητας εν μέσω σχέσεων εξουσίας, επιβολής και ενοχής, μιας παλινδρόμησης ανάμεσα στο «εμείς» και «εσείς», ανάμεσα σε θύτες και θύματα σε μια ατέρμονη εναλλαγή ρόλων».

Συνεχίζοντας η Αυγή Λίλλη λέει πως η ενώ η κριτική συνολικά τον έχει χαρακτηρίσει ως πολιτικό συγγραφέα, ο ίδιος ανέφερε πάντα ότι επίκεντρο του έργου του ήταν ο άνθρωπος και ότι αισθάνεται πιο πολύ υπαρξιακός συγγραφέας. «Στα έργα του συναντούμε αντι-ήρωες, που εκπίπτουν. Ηθικές μεταλλάξεις, πολιτική φθορά, διαφθορά, πολιτική υποκρισία, αμετροέπεια, μισαλλοδοξία. Πίστευε ότι ο άνθρωπος είναι ένας Εσταυρωμένος Κάιν».

Ο «Ιαγουάρος»

Αλλά ποιος είναι ο «Ιαγουάρος», που ο συγγραφέας εξέδωσε το 1987, ρωτώ την Αυγή Λίλλη… «Διαδραματίζεται στη μεταπολεμική μετεμφυλιακή Αθήνα του 1958. Κατά τον ελληνικό εμφύλιο (1943-1949) υπολογίζεται ότι περίπου 150.000 σκοτώθηκαν, εκτοπίστηκαν, προσφυγοποιήθηκαν. Η ανθρωπογεωγραφία της χώρας άλλαξε, καθώς ερημώθηκαν τεράστιες ορεινές ζώνες. Στα επόμενα 30 χρόνια έλαβαν χώρα χιλιάδες στρατοδικεία και μαζικές εξορίες σε ξερονήσια. Οι διωγμοί και οι συστηματικοί βασανισμοί αριστερών τελείωσαν με τη μεταπολίτευση, μετά την πτώση της χούντας, το 1974. Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος θεωρείται η πρώτη πράξη του Ψυχρού Πολέμου.

Το βιβλίο διαδραματίζεται σε μερικές ώρες μόνο, στην Αθήνα, από το βράδυ της 21ης Μαΐου 1958 μέχρι τα ξημερώματα της επόμενης ημέρας» και μου τονίζει: «Κατά τη γνώμη μου, μια κομβική φράση του έργου, η οποία επαναλαμβάνεται, αφορά και την κυπριακή πραγματικότητα της απουσίας ευθιξίας και μιας μη συμφιλιωμένης ετερότητας: «όλοι σε αυτό τον τόπο έπαθαν. Κανένας… τίποτα δεν έκανε». Εγώ/εμεις - εσύ/εσείς», συμπληρώνοντας πως η Φιλιώ και η Δήμητρα, δύο από τις ηρωίδες του βιβλίου, καταλήγουν σε ένα συγκρουσιακό αγώνα λόγων και ιδεών για τον χειρισμό του τραύματος - εξουσιαστικές σχέσεις». Η Αυγή Λίλλη στέκεται και στη «Φανταστική περιπέτεια», η οποία επανεκδόθηκε το 2026, λέγοντάς μου πώς το θεωρεί το opus magnum του συγγραφέα γιατί συμπυκνώνει όλες τις αρχές της συγγραφικής τέχνης του και της κριτικής του σκέψης. Ένα έργο το οποίο η κριτική το έχει χαρακτηριστεί ως έργο προγραμματικό, ευρηματικό, υβριδικό, μεταμοντέρνο κοκ».

Περίληψη του «Ιαγουάρου»

Η Δήμητρα, πρώην μέλος της αντίστασης και πολιτική κρατούμενη επί ελληνικού εμφυλίου (1943-1949), υποδέχεται μετά από δώδεκα χρόνια στην Αθήνα από την Αμερική τη νύφη της Φιλιώ. Ολόκληρο το βράδυ της δράσης, η οποία ξεκινά από το αεροδρόμιο, μεταφέρεται στο σπίτι και από εκεί στο αστικό τοπίο μιας εργατικής συνοικίας του μεταπολέμου εν είδει μιας αναστοχαστικής επιστροφής στο βίωμα, το τραύμα και τη μνήμη, αναγάγεται σε έναν άκρως συγκρουσιακό και αποκαλυπτικό αγώνα λόγων και ιδεολογιών, σε μια διαμάχη δύο αντίθετων κόσμων που προέρχονται ωστόσο από την ίδια πολεμική μήτρα του ελληνικού εμφυλίου. Ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες βρίσκεται το τρίτο πρόσωπο του έργου, ο σύζυγος της Δήμητρας, Ηλίας, ένας γνήσια καλοσυνάτος και καλοπροαίρετος άνθρωπος, μια μορφή που πασκίζει να κρατήσει μια χαραμάδα για το φως ανοιχτή. «Όλοι σ’ αυτόν τον τόπο έπαθαν. Κανένας... τίποτε δεν έκανε», αυτή την κομβική φράση του έργου θα επαναλαμβάνει η Φιλιώ, σφαλίζοντας τα μάτια της ανακουφισμένη μετά από χρόνια αϋπνία, την ώρα που οι ρόλοι του συγκρουσιακού διαλόγου αντιστρέφονται και οι εξουσιαστικοί λόγοι ανατοποθετούνται.

Ο συγγραφέας
Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς (1926-1992) είναι μεταπολεμικός συγγραφέας και κριτικός. Για το πρώτο του μυθιστόρημα Πολιορκία(1953) επικρίθηκε έντονα, κυρίως από την αριστερή κριτική, καθώς το έργο προσεγγίζει την υπαρξιακή αγωνία ενός ταγματασφαλίτη δοσίλογου το 1943, προς το τέλος της γερμανικής κατοχή και περί της έναρξης του Εμφυλίου. Έγραψε ακόμη τα μυθιστορήματα «Μια σκοτεινή υπόθεση» (1954), «Ο Εωσφόρος» (1959), «Η απόπειρα» (1964-Βραβείο Μυθιστορήματος της Ομάδας των Δώδεκα), «Ο γενναίος Τηλέμαχος» (1972), «Αντιποίησις αρχής» (1979), «Φανταστική περιπέτεια» (1985-Α΄ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος). Έγραψε επίσης τέσσερις νουβέλες, με πρώτη τον «Ιαγουάρο» (1987), οι οποίες επρόκειτο να αποτελέσουν μαζί με άλλες τρεις μια ενότητα επτά έργων με το γενικό τίτλο Τα Παιδιά του Κρόνου. Ο Ιαγουάρος έγινε κινηματογραφική ταινία σε σκηνοθεσία Κατερίνας Ευαγγελάκου (1994) και διακρίθηκε στο 35ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

Πληροφορίες

Πληροφορίες για το Φεστιβάλ και το πρόγραμμα μπορείτε να βρείτε εδώ