Γράφει ο Νικόλας Ζώης
Το πρόσφατο ρεπορτάζ του Reuters για τον Μπάνκσι έχει έκταση 8.000 λέξεων, όμως δύο από αυτές έχουν αναπαραχθεί εκτενώς: «Ρόμπιν Γκάνιγκχαμ», δηλαδή το βαφτιστικό όνομα του αινιγματικού καλλιτέχνη της street art, σύμφωνα τουλάχιστον με όσα συμπέρανε μετά τις έρευνές του το ειδησεογραφικό πρακτορείο. Και όμως, το ίδιο όνομα είχε αποδώσει στον Βρετανό η εφημερίδα Daily Mail, προ εικοσαετίας σχεδόν. Αραγε η ανωνυμία ενός δημιουργού παραμένει ένα πέπλο που μας αρέσει να παραμερίζουμε, ακόμη και –ή ειδικά– αν τα έργα του τον έχουν ήδη καταξιώσει;
«Η ανωνυμία ενέχει πρόκληση, ιδίως όταν αφορά σημαντικά έργα. Και το κοινό θέλει να ξέρει τα πάντα. Αυτό είναι ανθρώπινο, αλλά δεν έχει καμία σχέση με το μήνυμα της τέχνης. Οι βυζαντινές αγιογραφίες, για παράδειγμα, ήταν για αιώνες ανωνύμων δημιουργών, αλλά το μήνυμά τους, τηρουμένων των αναλογιών, ήταν άλλο και οδήγησε και σε συγκρούσεις πολιτικής σημασίας, όπως η Εικονομαχία», σχολιάζει η νομικός Ελένη Τροβά, επίκουρη καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου Πολιτιστικών Αγαθών στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδας.
Στην περίπτωση της «τέχνης του δρόμου», η οποία εξαρχής επικεντρώθηκε στο μήνυμα του έργου και δεν αφορούσε οικονομική συναλλαγή, το επίδικο είναι φυσικά άλλης τάξης. «Από ανώνυμη και διωκόμενη, η street art πλέον είναι αναγνωρίσιμη, σεβαστή, υπολογίσιμη, έχοντας βρει θέση στα μουσεία και στους οίκους δημοπρασιών. Δημιουργούνται λοιπόν νομικά ζητήματα, ιδίως όταν το έργο κάποιων καλλιτεχνών πωλείται ή και δημοπρατείται», τονίζει η κ. Τροβά. «Η ανωνυμία τους έχει υπέρ και κατά: τη δύναμη του μηνύματος ενός ελεύθερου δημιουργού και την αδυναμία να αποτιμηθεί η τέχνη του σε χρήμα. Και αυτό προκαλεί την αγωνία του κοινού, των κριτικών, των δημοσιογράφων, να μάθουν ποιος δημιουργεί τέτοια έργα», συνεχίζει. «Το δίλημμα επομένως είναι: Επώνυμες δημιουργίες με αξία στο χρηματιστήριο της τέχνης ή ανώνυμες που φέρουν μηνύματα, αλλά η αξία τους αμφισβητείται;».
Οταν μιλάμε για τον Μπάνκσι, το πραγματικό του όνομα δεν έχει τόση σημασία, εκτιμά η Ελένη Τροβά. «Ενα ζήτημα, βέβαια, δημιουργείται επειδή ο Μπάνκσι βρίσκει πολλούς μιμητές – εκεί προκύπτει θέμα πλαστοπροσωπίας», εξηγεί. Ισως για όλους αυτούς τους λόγους (αλλά και επειδή ένα πρόσφατο έργο του στο Λονδίνο διαγράφηκε από τις Αρχές) ο άπιαστος Βρετανός, «που είναι διεθνής φίρμα, “παίζει” με το δίπολο “ανωνυμία-επωνυμία” και το καλλιεργεί, ως έναν τρόπο να αναδεικνύει το έργο του», υποστηρίζει η καθηγήτρια.
Η έρευνα του Reuters ακολούθησε τα βήματα του καλλιτέχνη από τότε που είχε συλληφθεί στη Νέα Υόρκη το 2000 για διατάραξη της τάξης (είχε επιχειρήσει να ζωγραφίσει μια διαφημιστική αφίσα) μέχρι το πέρασμά του από ένα χωριό της εμπόλεμης Ουκρανίας, σε ένα κτίριο του οποίου είχε αφήσει ένα έργο του. Σύμφωνα με το πρακτορείο, μετά τη σύλληψή του στη Νέα Υόρκη, ο Βρετανός άλλαξε το όνομά του από Ρόμπιν Γκάνιγκχαμ σε Ντέιβιντ Τζόουνς και με αυτά τα στοιχεία πέρασε τα σύνορα της Ουκρανίας. Ο μουσικός Ρόμπερτ ντελ Νάγια, που παλιότερα είχε θεωρηθεί ότι είναι ο Μπάνκσι, υπήρξε κάτι σαν βοηθός του.
«Νομίζω ότι μετά το ρεπορτάζ του Reuters, η αγορά των έργων του θα επηρεαστεί προς τα πάνω», λέει η κ. Τροβά. Οχι γιατί «μάθαμε» το όνομά του. «Ολη η αρχαία αιγυπτιακή τέχνη δεν έχει ούτε μία υπογραφή», υπενθυμίζει η νομικός, ενώ εμείς θα προσθέταμε και σύγχρονους μυστικοπαθείς δημιουργούς όπως οι συγγραφείς Τόμας Πίντσον και Ελενα Φεράντε, οι Daft Punk και ο MF Doom από τον χώρο της μουσικής κ.ά. «Υπάρχουν γενικά πολλοί καλλιτέχνες», καταλήγει η καθηγήτρια, «που λατρεύτηκαν χωρίς να ξέρουμε ποιοι ακριβώς ήταν».
