Γράφει ο Βασίλης Κωστούλας
Μέχρι πριν από λίγα 24ωρα δεν διανοούμασταν καν ποιος θα μπορούσε να αντικαταστήσει τον Χαμενεΐ, αφού προηγουμένως θα έπρεπε να τον αμφισβητήσει». Με αυτόν τον χαρακτηριστικό τρόπο περιγράφει ισραηλινή πηγή στην «Κ» τη δυσκολία της άσκησης για το διάδοχο καθεστώς στην Τεχεράνη, μετά την εξόντωση της ιρανικής ηγεσίας στο πλαίσιο της αμερικανοϊσραηλινής επιχείρησης.
Μέσα στις επόμενες εβδομάδες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, θα συγκληθεί η συνέλευση των 88 κληρικών οι οποίοι θα επιλέξουν τον νέο ανώτατο ηγέτη του Ιράν. Το σύνταγμα της χώρας υπαγορεύει ότι η διαδικασία θα πρέπει να διεκπεραιωθεί το συντομότερο δυνατόν, όμως αυτό πιθανώς θα αποδειχθεί σχετικό στην πράξη – πρωτίστως για λόγους ασφαλείας, τις ώρες που η Τεχεράνη δέχεται σφυροκόπημα από τις δυνάμεις των ΗΠΑ και Ισραήλ. Στο μεσοδιάστημα, έχει συσταθεί ένα μεταβατικό συμβούλιο ηγεσίας που θα διοικεί προσωρινά τη χώρα. Αποτελείται από τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας Γκολαμχοσεΐν Μοχσενί Ετζέι και τον ανώτερο κληρικό Αλιρεζά Αράφι.
Κομβικός ρόλος
Ο πιο ισχυρός Ιρανός αξιωματούχος, όμως, ο οποίος θα μπορούσε να αξιοποιήσει την ευκαιρία μέσα από τη διαδοχή του καθεστώτος για να διαδραματίσει κομβικό ρόλο στις εξελίξεις, φαίνεται να είναι ο γραμματέας του Ανωτάτου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, Αλί Λαριτζανί, ο οποίος λίγες εβδομάδες πριν από την έναρξη του πολέμου φέρεται να συμμετείχε σε έμμεσες διαπραγματεύσεις με την Ουάσιγκτον. Ο Λαριτζανί, ο οποίος ισχυρίζεται πως ο Αμερικανός πρόεδρος έπεσε «στην παγίδα του Ισραήλ», έχει μεγάλη συμβολή στην αντίδραση της Τεχεράνης αυτές τις μέρες.
Από τον Αύγουστο του 2025, οπότε διορίστηκε γραμματέας του Ανωτάτου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, έχει σκληρύνει τη στάση του
Επί δεκαετίες, αντιπροσώπευε την ήρεμη και πρακτική πτέρυγα του ιρανικού κατεστημένου, γράφοντας βιβλία για τον Γερμανό φιλόσοφο Ιμάνουελ Καντ και διαπραγματευόμενος πυρηνικές συμφωνίες με τη Δύση. Οι συντηρητικές έντονα θρησκευτικές ρίζες της οικογένειάς του δεν εμπόδισαν τα παιδιά του να ακολουθήσουν πιο ευέλικτες πορείες. Η κόρη του, Φατεμέχ, πτυχιούχος Ιατρικής του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης, ολοκλήρωσε την ειδικότητά της στο Cleveland State University, στο Οχάιο των ΗΠΑ. Ο ίδιος ο Λαριτζανί διαθέτει κοσμικό και ακαδημαϊκό υπόβαθρο. Προέρχεται από εύπορη οικογένεια, η οποία ανήκει σε μια επιδραστική δυναστεία, τους «Κένεντι του Ιράν», όπως τους είχε περιγράψει το περιοδικό Time το 2009.
Οι ιδεολογικές θέσεις του ήταν ανέκαθεν στο επίκεντρο της πολιτικής καριέρας του, η οποία ξεκίνησε με την ένταξη στους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Το 2008 εισήλθε στο κοινοβούλιο και έγινε πρόεδρος του σώματος, γεγονός που αύξησε την επιρροή του και διατήρησε τη σύνδεσή του με το πυρηνικό ζήτημα – εξασφάλισε την κοινοβουλευτική έγκριση για τη συμφωνία του 2015 μεταξύ του Ιράν και των ξένων δυνάμεων, η οποία είναι γνωστή ως Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA). Μετά την αποχώρησή του από το κοινοβούλιο, προσπάθησε για δεύτερη φορά να διεκδικήσει την προεδρία της χώρας στις εκλογές του 2021. Ωστόσο, αποκλείστηκε από το συμβούλιο, που ελέγχει τις υποψηφιότητες. Αποκλείστηκε ξανά όταν επιχείρησε να συμμετάσχει στις προεδρικές εκλογές του 2024. Ο αποκλεισμός του ερμηνεύθηκε ως προσπάθεια του κατεστημένου να ανοίξει τον δρόμο για τον σκληροπυρηνικό Εμπραΐμ Ραΐσι, που κέρδισε τις εκλογές. Τον Αύγουστο του 2025, ο Λαριτζανί διορίστηκε γραμματέας του Ανωτάτου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας από τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν. Από εκείνο το σημείο, έχει σκληρύνει τη στάση του. Ο ίδιος είχε ακυρώσει συμφωνία συνεργασίας με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA) τον Οκτώβριο του 2025.
Ενας άλλος υποψήφιος για σημαντική θέση στη μελλοντική ηγεσία είναι ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχάμαντ Μπαγέρ Καλιμπάφ. Το καθεστώς πρόκειται να αντικαταστήσει τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν για πρώτη φορά μετά 36 χρόνια. Υπό κανονικές συνθήκες, ο Χαμενεΐ και οι συνεργάτες του –οι περισσότεροι από τους οποίους είναι τώρα νεκροί– στην πραγματικότητα θα επέλεγαν τον αντικαταστάτη του μέσα από παρασκηνιακές συζητήσεις. Η διαδοχή του προμηνυόταν δύσκολη ακόμη και πριν από τον πόλεμο. Υπενθυμίζεται πως ο κορυφαίος υποψήφιος, Εμπραχίμ Ραϊσί, είχε πεθάνει απροσδόκητα σε δυστύχημα με ελικόπτερο τον Μάιο του 2024.
Η θεοκρατία
«Μεγάλο μέρος της γενιάς που πρωταγωνίστησε στην Ισλαμική Επανάσταση έχει ήδη πεθάνει ή είναι πολύ ηλικιωμένο για να είναι αποτελεσματικό. Οταν η σκόνη καταλαγιάσει, είναι βέβαιο ότι θα υπάρξουν εσωτερικές διαμάχες στο καθεστώς. Οι μακροχρόνιοι αξιωματούχοι, συμπεριλαμβανομένων των Αλί Λαριτζανί και Μοχάμεντ Μπαγέρ Καλιμπάφ, θα συνεργαστούν επιφυλακτικά για να προσπαθήσουν να διατηρήσουν το μετεπαναστατικό έργο. Θα αντιμετωπίσουν όμως εσωτερικές διαφωνίες, προκλήσεις εξαιτίας των κακών σχέσεων με γειτονικές χώρες, καθώς και τη δυσκολία του γιγαντιαίου έργου της ανοικοδόμησης της χώρας. Η κυριαρχία της θεοκρατίας στην εξουσία πιθανότατα δεν θα αποκατασταθεί ποτέ πλήρως», τονίζει με άρθρο στο Foreign Affairs η Σούζαν Μαλόνι, αντιπρόεδρος και διευθύντρια Εξωτερικής Πολιτικής του Brookings Institution.
Ειδικοί θεωρούν ότι οι ΗΠΑ, παρότι δεν είναι σε θέση να ανατρέψουν το καθεστώς αποκλειστικά με αεροπορικές επιδρομές, έχουν μια σπάνια ευκαιρία να επηρεάσουν την επόμενη πολιτική τάξη του Ιράν μέσω της διπλωματίας. Σύμφωνα με ορισμένες πληροφορίες, οι πιο πραγματιστές αξιωματούχοι του καθεστώτος, όπως ο Λαριτζανί, έχουν ήδη προσπαθήσει να επανεκκινήσουν τις πυρηνικές διαπραγματεύσεις μέσω Ομανών μεσολαβητών. Μια κακή συμφωνία, σύμφωνα με την οπτική τους, θα μπορούσε να είναι σανίδα σωτηρίας για ό,τι έχει απομείνει από τη διοίκηση του καθεστώτος.
Η προσδοκία, ως εναλλακτική σε σχέση με το πιο δύσκολο εγχείρημα της πλήρους ανατροπής του καθεστώτος, είναι ότι μια νέα ηγεσία θα μπορούσε να είναι πιο ρεαλιστική και λιγότερο ιδεοληπτική στις σχέσεις της Τεχεράνης με τη Δύση, δίνοντας μεγαλύτερη προτεραιότητα στη διαχείριση της εσωτερικής κρίσης έναντι της διαχρονικής επιθετικής στρατηγικής του Ιράν στις περιφερειακές υποθέσεις.
