«Παράθυρο» πρόσθετης δημοσιονομικής ευελιξίας για επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια και μειώνουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα αποφάσισε να ανοίξει η Κομισιόν στο πλαίσιο του Εαρινού Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, ανταποκρινόμενη στις πιέσεις που άσκησαν κυρίως η Ιταλία και η Ισπανία μετά τη νέα ενεργειακή κρίση που προκαλεί η ένταση στη Μέση Ανατολή. Η Ελλάδα -η οποία σύμφωνα με την Κομισιόν δεν αντιμετωπίζει πλέον μακροοικονομικές ανισορροπίες- και άλλα κράτη-μέλη που ζητούν περαιτέρω δημοσιονομική «ευελιξία» θα μπορούν να αξιοποιήσουν τη νέα δυνατότητα για συγκεκριμένες ενεργειακές επενδύσεις, όχι όμως για οριζόντια μέτρα στήριξης εισοδήματος.

Η πρωτοβουλία της Κομισιόν έρχεται μετά τις πιέσεις που άσκησαν τους τελευταίους μήνες η Ρώμη και η Μαδρίτη για τη δημιουργία πρόσθετου δημοσιονομικού χώρου, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της ενεργειακής κρίσης. Ιδιαίτερα η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι είχε ζητήσει μέσω επιστολής της προς την πρόεδρο της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν μεγαλύτερη ευελιξία στους δημοσιονομικούς κανόνες, με στόχο τη χρηματοδότηση μέτρων που θα περιόριζαν το ενεργειακό κόστος για οικονομία και νοικοκυριά. Ωστόσο, η Κομισιόν απορρίπτει την ιδέα «λευκής επιταγής» και εντάσσει συγκεκριμένες ενεργειακές δαπάνες στο πλαίσιο της εθνικής ρήτρας διαφυγής, που έχει ήδη ενεργοποιηθεί για τις αμυντικές δαπάνες.

Συγκεκριμένα, τα κράτη-μέλη θα μπορούν να ζητήσουν επέκταση του πεδίου εφαρμογής της ρήτρας, ώστε να καλύπτει μέτρα που λαμβάνονται από τον Φεβρουάριο του 2026 και συμβάλλουν στη μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των ενεργειακών συστημάτων. Για τις σχετικές δαπάνες θεσπίζεται ετήσιο ανώτατο όριο 0,3% του ΑΕΠ για την περίοδο 2026-2028, ενώ προβλέπεται και σωρευτικό ανώτατο όριο 0,6% του ΑΕΠ για ολόκληρη την τριετία. Τα όρια αυτά λειτουργούν εντός του συνολικού δημοσιονομικού περιθωρίου 1,5% του ΑΕΠ που προβλέπεται ήδη από την εθνική ρήτρα διαφυγής για τις αμυντικές δαπάνες.

Η Επιτροπή, πάντως, ξεκαθαρίζει ότι η ευελιξία αυτή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μέτρα που αυξάνουν την κατανάλωση ενέργειας ή αμβλύνουν τα κίνητρα εξοικονόμησης. Ως εκ τούτου, δεν θεωρούνται επιλέξιμες επιδοτήσεις στην τιμή καυσίμων φορολογικές ελαφρύνσεις που αντισταθμίζουν τις αυξήσεις τιμών ή γενικές εισοδηματικές ενισχύσεις προς τα νοικοκυριά.

Αντίθετα, προτεραιότητα δίνεται σε επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, δίκτυα, διασυνδέσεις, συστήματα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, έργα ενεργειακής αποδοτικότητας και παρεμβάσεις που συμβάλλουν στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Αξιωματούχοι της Επιτροπής άφησαν επίσης ανοιχτό το ενδεχόμενο στήριξης νοικοκυριών μόνο εφόσον αυτή συνδέεται με δράσεις που μειώνουν μακροπρόθεσμα την ενεργειακή τους εξάρτηση.

Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, η έκθεση καταγράφει μια ιδιαίτερα θετική εξέλιξη, καθώς η χώρα δεν θεωρείται πλέον ότι αντιμετωπίζει μακροοικονομικές ανισορροπίες, γεγονός που αποδίδεται στη σημαντική αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους, στη μείωση του εξωτερικού χρέους και των μη εξυπηρετούμενων δανείων, καθώς και στη διατήρηση ισχυρών πρωτογενών πλεονασμάτων. Παράλληλα, η μεταπρογραμματική εποπτεία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η Ελλάδα διατηρεί πλήρως την ικανότητα εξυπηρέτησης του χρέους της.

Ωστόσο, στις συστάσεις της Επιτροπής δίνεται έμφαση στην ανάγκη αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας, στην αντιμετώπιση των ελλείψεων δεξιοτήτων και στη βελτίωση της σύνδεσης του εκπαιδευτικού συστήματος με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Οι Βρυξέλλες επιμένουν επίσης στην ανάγκη αύξησης της συμμετοχής των γυναικών και των νέων στην απασχόληση, μέσα από καλύτερες υπηρεσίες φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων αλλά και μέσα από πιο αποτελεσματικές πολιτικές κατάρτισης και επανειδίκευσης.

Για πρώτη φορά αναδεικνύεται και το στεγαστικό πρόβλημα. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή ζητεί την ολοκλήρωση μιας συνεκτικής εθνικής στρατηγικής στέγασης, την επιτάχυνση των πολεοδομικών και οικοδομικών διαδικασιών, καθώς και την ανάπτυξη προγραμμάτων κοινωνικής κατοικίας, τομέας στον οποίο η Ελλάδα εμφανίζει σημαντική υστέρηση σε σύγκριση με άλλα κράτη-μέλη. Παράλληλα, επισημαίνεται η ανάγκη αξιοποίησης του μεγάλου αριθμού ακινήτων που παραμένουν εκτός αγοράς λόγω νομικών, διοικητικών ή χρηματοοικονομικών εκκρεμοτήτων.

Στο πεδίο της ανταγωνιστικότητας, οι συστάσεις επικεντρώνονται επίσης στη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος, στην επιτάχυνση των χωροταξικών και αδειοδοτικών διαδικασιών και στη διευκόλυνση της ανάπτυξης μεγαλύτερων επιχειρηματικών σχημάτων. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι υφιστάμενοι περιορισμοί στην αδειοδότηση και στον χωροταξικό σχεδιασμό εξακολουθούν να λειτουργούν ανασταλτικά για επενδύσεις και για την επέκταση των ελληνικών επιχειρήσεων.