Με το αδιέξοδο στις διαπραγματεύσεις μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν να παραμένει εδώ και εβδομάδες, οι δύο πλευρές φαίνεται πως τα τελευταία 24ωρα έχουν περιορίσει τις προσπάθειες για επίτευξη μιας συνολικής ειρηνευτικής λύσης και έχουν στραφεί -τουλάχιστον σε πρώτη φάση- προς μια πιο περιορισμένη συμφωνία.

Ακολουθεί ένα explainer σχετικά με την εξέλιξη των διαπραγματεύσεων Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, τα θέματα στα οποία παραμένει σημαντικό χάσμα, τις θέσεις του Ισραήλ και των κρατών του Κόλπου αλλά και τον ενδεχόμενο ρόλο που θα μπορούσαν να παίξουν η Κίνα, η Ρωσία και τα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη.

Σε ποιο στάδιο βρίσκονται οι διαπραγματεύσεις;

Πηγές και από τις δύο πλευρές έχουν δηλώσει ότι οι τελευταίες ειρηνευτικές προσπάθειες στοχεύουν σε ένα προσωρινό μνημόνιο κατανόησης για την παύση του πολέμου και το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ. Το προτεινόμενο πλαίσιο θα εξελιχθεί σε τρία στάδια: επίσημη λήξη του πολέμου, επίλυση της κρίσης στα Στενά του Ορμούζ και ένα διάστημα 30 ημερών για διαπραγματεύσεις που θα αφορούν πλέον μια ευρύτερη συμφωνία.

Πηγές που επικαλείται το Reuters αναφέρουν ότι εξακολουθούν να υπάρχουν ασάφειες ακόμη και σε αυτό το περιορισμένο ειρηνευτικό σχέδιο. Την ίδια στιγμή, οποιαδήποτε ευρύτερη συμφωνία θα βρεθεί μπροστά σε δυσεπίλυτα θέματα, όπως το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.

Φωτ.: Reuters

Υπενθυμίζεται ότι η τελευταία συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν -η οποία συνήφθη το 2015 και καταργήθηκε από τον Τραμπ το 2018- χρειάστηκε χρόνια διαπραγματεύσεων μεταξύ μεγάλων ομάδων τεχνικών εμπειρογνωμόνων.

Ποια είναι τα κυριότερα ζητήματα;

1. Ελλειψη εμπιστοσύνης

Ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, έχει δηλώσει ότι ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή πλησιάζει στο τέλος του και η κρίση μπορεί να επιλυθεί αν το Ιράν αποδεχθεί τους όρους.

Το Ιράν, ωστόσο, δεν εμπιστεύεται ούτε Τραμπ και ούτε βέβαια τον πρωθυπουργό του Ισραήλ, Μπέντζαμιν Νετανιάχου. Ιρανοί αξιωματούχοι επισημαίνουν τις ισραηλινές επιθέσεις του 2025 καθώς και την κοινή επίθεση ΗΠΑ – Ισραήλ στα τέλη Φεβρουαρίου. Και οι δύο συγκρούσεις ξεκίνησαν χωρίς προειδοποίηση, εν μέσω προσπαθειών για διπλωματική επίλυση των ζητημάτων. Η Τεχεράνη επικαλείται επίσης τις ισραηλινές επιθέσεις κατά τη διάρκεια των εκεχειριών στη Γάζα και στον Λίβανο ως λόγους για να πιστεύει ότι μια εκεχειρία δεν θα κρατήσει και επιθυμεί κάποια μορφή εξωτερικής εγγύησης.

2. Το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ

Το Ιράν θεωρεί τον έλεγχο επί των Στενών του Ορμούζ το κύριο μέσο πίεσης που διαθέτει καθώς εντείνεται η παγκόσμια ενεργειακή κρίση. Η Τεχεράνη συνεχίζει έως σήμερα να επιδιώκει την επίσημη αναγνώριση του ελέγχου της επί των Στενών του Ορμούζ.

Από την άλλη, οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών για να πιέσουν οικονομικά την Τεχεράνη. Η οικονομία του Ιράν βρίσκεται σε κακή κατάσταση και η αδυναμία εξαγωγής πετρελαίου αναμένεται να έχει σημαντικές επιπτώσεις.

3. Το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ισχυρίζονται ότι το Ιράν επιδιώκει να κατασκευάσει πυρηνική βόμβα. Το Ιράν το έχει αρνηθεί, υποστηρίζοντας ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα εξυπηρετεί αποκλειστικά ειρηνικούς σκοπούς. Το επίκεντρο της διαφωνίας βρίσκεται στον εμπλουτισμό ουρανίου, ο οποίος παράγει καύσιμο για πυρηνική ενέργεια, αλλά μπορεί επίσης να δώσει υλικό για πυρηνική κεφαλή.

Η Ουάσιγκτον επιθυμεί το Ιράν να παραιτηθεί από το δικαίωμα εμπλουτισμού για 20 χρόνια και να παραδώσει τα αποθέματά του σε υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο. Το Ιράν επιθυμεί να αναγνωριστεί το δικαίωμά του στον εμπλουτισμό. Ενδεχομένως να επιτευχθεί τελικά μια συμφωνία που θα περιλαμβάνει μια πολυετή αναστολή του εμπλουτισμού και της εξαγωγής του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, αλλά αυτό φαίνεται ακόμα μακρινό.

4. Το ιρανικό βαλλιστικό πρόγραμμα

Μια βασική απαίτηση των ΗΠΑ -πριν από τον πόλεμο- ήταν το Ιράν να περιορίσει την εμβέλεια των βαλλιστικών πυραύλων του, ώστε να μην μπορούν να φτάσουν στο Ισραήλ. Οι ΗΠΑ ισχυρίζονται ότι ο πόλεμος πέτυχε να μειώσει τα αποθέματα πυραύλων του Ιράν, και δεν είναι σαφές αν θα συνεχίσουν να επιμένουν σε περιορισμούς της εμβέλειας όταν φτάσουμε στο σημείο μιας ευρύτερης ειρηνευτικής συμφωνίας.

Το Ιράν αρνείται κατηγορηματικά να θέσει υπό συζήτηση το βαλλιστικό του πρόγραμμα, υποστηρίζοντας ότι το δικαίωμά του στα συμβατικά όπλα δεν μπορεί να τεθεί υπό διαπραγμάτευση.

5. Κυρώσεις και «παγωμένα» ιρανικά κεφάλαια

Η οικονομία του Ιράν πλήττεται εδώ και χρόνια από τις δυτικές κυρώσεις, γεγονός που συνέβαλε στις μεγάλες διαδηλώσεις του Δεκεμβρίου και του Ιανουαρίου. Η Τεχεράνη έχει απόλυτη ανάγκη να αρθεί η επιβολή των κυρώσεων και να αποδεσμευτούν τα «παγωμένα» κεφάλαια. Επιπλέον, επιδιώκει πολεμικές αποζημιώσεις, αν και προς το παρόν δεν φαίνεται να υπάρχει καμία πιθανότητα οι ΗΠΑ να συμφωνήσουν σε αυτό. Προς το παρόν, δεν είναι σαφές αν το Ιράν θα επιμείνει στο αίτημα για αποζημιώσεις ως προϋπόθεση για τη σύναψη συμφωνίας.

Το Ιράν έχει επίσης τονίσει ότι ο πόλεμος του Ισραήλ εναντίον της Χεζμπολάχ, στον Λίβανο, πρέπει να συμπεριληφθεί σε οποιαδήποτε ειρηνευτική συμφωνία. Το Ισραήλ απορρίπτει αυτό το αίτημα και δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό το Ιράν θα επιμείνει σε αυτό στις μελλοντικές συνομιλίες.

Ποιες είναι οι θέσεις του Ισραήλ και των κρατών του Κόλπου;

Το Ισραήλ δεν εμπλέκεται άμεσα στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις. Ο Νετανιάχου είναι πρόθυμος να συνεχίσει τον πόλεμο, θα ήταν, όμως, απρόθυμος να εντάξει τις επιθέσεις στον Λίβανο σε μια συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης.

Από την άλλη, τα κράτη του Κόλπου δεν είναι ενωμένα ως προς τον τρόπο τερματισμού της σύγκρουσης. Ολα αυτά τα κράτη έχουν αποτελέσει στόχο του Ιράν καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου και θα αντιταχθούν σε μια συμφωνία που θα επέτρεπε στην Τεχεράνη να συνεχίσει να τα χτυπά ή να ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα στα Στενά του Ορμούζ.

Τι ρόλο έχουν Κίνα, Ρωσία και ευρωπαϊκά κράτη;

Η Κίνα αποτελεί έναν πολύ σημαντικό αγοραστή πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο, το οποίο διακινείται μέσω των Στενών του Ορμούζ. Το Ιράν ενδέχεται να ελπίζει ότι η Κίνα θα συμφωνήσει να αναλάβει ρόλο εγγυητή σε οποιαδήποτε συμφωνία, αλλά το Πεκίνο δεν έχει δώσει καμία ένδειξη έως τώρα ότι επιθυμεί να αναλάβει μια τέτοια ευθύνη.

Το Ιράν ενδέχεται, επίσης, να επιθυμεί τη συμμετοχή της Ρωσίας σε οποιαδήποτε ενδεχόμενη συμφωνία σχετικά με τα αποθέματά του σε υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο, αν και δεν είναι σαφές εάν η Ουάσιγκτον θα το αποδεχόταν.

Οσον αφορά τα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη, η Γαλλία, η Γερμανία και η Βρετανία συμμετείχαν ενεργά στην πυρηνική συμφωνία του 2015. Η Ευρώπη έχει επιβάλει τις δικές της κυρώσεις κατά του Ιράν και επιθυμεί συμμετοχή σε οποιαδήποτε συμφωνία αποσκοπεί στην επίλυση του θέματος των πυρηνικών. Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν προσφερθεί επίσης να αναλάβουν ρόλο στη διασφάλιση της ελεύθερης διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ μετά τον πόλεμο.

Με πληροφορίες από Reuters