Σημαντική πρόοδο στις συνθήκες διοικητικής κράτησης μεταναστών στο Κέντρο Κράτησης Μενόγειας, αλλά και σοβαρές προκλήσεις που εξακολουθούν να καταγράφονται σε χώρους στέρησης της ελευθερίας στην Κύπρο, ανέδειξε η παρουσίαση της έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) για την επίσκεψή της στην Κυπριακή Δημοκρατία το 2025. Τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Τεχνική Υποστήριξη για πιο αποτελεσματικούς και ανθεκτικούς Εθνικούς Μηχανισμούς Πρόληψης», το οποίο υλοποιείται από κοινού με το Συμβούλιο της Ευρώπης και το Γραφείο του Επιθεωρητή Φυλακών της Ιρλανδίας και χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης.

Η Επίτροπος Διοικήσεως και Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και επικεφαλής του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης (NPM), Μαρία Στυλιανού-Λοττίδη, τόνισε ότι οι εκθέσεις της CPT και του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως καταγγελτικά κείμενα, αλλά ως εργαλεία θεσμικού διαλόγου και βελτίωσης των συνθηκών κράτησης. Η κ. Στυλιανού-Λοττίδη σημείωσε ότι η παρουσία στην Κύπρο του Προέδρου της CPT και στελεχών της Γραμματείας που συμμετείχαν στην επίσκεψη του 2025 αποτελεί ιδιαίτερη τιμή για τη χώρα και μια σημαντική ευκαιρία για ειλικρινή και εποικοδομητικό διάλογο γύρω από την προστασία των δικαιωμάτων των προσώπων που στερούνται της ελευθερίας τους.

«Παραμένουν προβλήματα παρά την πρόοδο»

Η Επίτροπος τόνισε ότι η επίσκεψη της CPT και η σχετική έκθεσή της επιβεβαιώνουν τη σημασία της συνεχούς και ανεξάρτητης παρακολούθησης όλων των χώρων στέρησης της ελευθερίας, καθώς παρά τη βελτίωση που έχει καταγραφεί σε ορισμένους τομείς, εξακολουθούν να εντοπίζονται προβλήματα και πρακτικές που επηρεάζουν αρνητικά την άσκηση θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Όπως ανέφερε, η διασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών κράτησης και η πρόληψη της κακομεταχείρισης δεν αποτελούν μόνο διεθνείς υποχρεώσεις των κρατών, αλλά και βασικό κριτήριο με το οποίο αξιολογείται στην πράξη ο σεβασμός του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η αξιοπιστία ενός Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης εξαρτάται πρωτίστως από την ανεξαρτησία του, ενώ οι διαπιστώσεις και οι εισηγήσεις του πρέπει να βασίζονται αποκλειστικά στα πραγματικά δεδομένα που καταγράφονται κατά τις επισκέψεις του και να υπηρετούν τον σκοπό της πρόληψης.

Σημείωσε ακόμη ότι πολλές από τις παρατηρήσεις και τις συστάσεις της CPT αντανακλούν διαχρονικές επισημάνσεις του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης, προσθέτοντας ότι το γεγονός πως ανεξάρτητοι μηχανισμοί με διαφορετική εντολή και μεθοδολογία καταλήγουν συχνά σε παρόμοια συμπεράσματα ενισχύει την αξιοπιστία των ευρημάτων και αναδεικνύει τα ζητήματα που πρέπει να τεθούν σε προτεραιότητα από τις αρμόδιες αρχές.

Οι παρεμβάσεις για τους ασυνόδευτους ανηλίκους στο Πουρνάρα

Η κ. Στυλιανού-Λοττίδη έδωσε συγκεκριμένα παραδείγματα που όπως είπε αποδεικνύουν ότι η πρόληψη μπορεί να επιφέρει άμεσα αποτελέσματα για τα πρόσωπα που βρίσκονται υπό κράτηση ή φιλοξενία. Αναφέρθηκε ειδικότερα στο Κέντρο Πρώτης Υποδοχής Πουρνάρα στην Κοκκινοτριμιθιά, όπου τόσο κατά την τελευταία έκθεση που υποβλήθηκε μετά από απροειδοποίητη επίσκεψη το 2025 όσο και σε προηγούμενη έκθεση του Γραφείου της διαπιστώθηκε η παρουσία μεγάλου αριθμού ασυνόδευτων ανηλίκων.

Όπως είπε, ο Εθνικός Μηχανισμός Πρόληψης εισηγήθηκε την άμεση μεταφορά τους εκτός του Κέντρου και στις δύο περιπτώσεις οι αρμόδιες υπηρεσίες ανταποκρίθηκαν άμεσα, μεταφέροντας τους ανηλίκους σε δομές και χώρους κατάλληλους για την ηλικία τους, όπου θα έπρεπε εξαρχής να είχαν τοποθετηθεί.

Καταδικασμένος κρατούμενος βρισκόταν σε απομόνωση επί 24 ώρες

Η Επίτροπος αναφέρθηκε επίσης σε περίπτωση που εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια απροειδοποίητης επίσκεψης σε Αστυνομικά Κρατητήρια το 2025. Σύμφωνα με όσα ανέφερε, στα κρατητήρια είχε μεταφερθεί κατάδικος από τις Κεντρικές Φυλακές, ο οποίος είχε καταγγείλει ότι υπήρξε θύμα σεξουαλικής κακοποίησης από συγκρατουμένους του.
Κατά την επίσκεψη του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης διαπιστώθηκε ότι ο συγκεκριμένος κρατούμενος παρέμενε κλεισμένος στο κελί του σε 24ωρη βάση, καθώς τα κρατητήρια δεν διέθεταν κατάλληλο χώρο προαυλισμού. Όπως ανέφερε η κ. Στυλιανού-Λοττίδη, η κατάσταση αυτή είχε ως αποτέλεσμα το συγκεκριμένο πρόσωπο να θυματοποιείται εκ νέου, αφού ουσιαστικά βρισκόταν σε καθεστώς απομόνωσης.

Μετά την υποβολή της σχετικής έκθεσης, οι αρμόδιες αρχές προχώρησαν σε άμεσες ενέργειες και μέσα σε λίγες ημέρες ο κρατούμενος μεταφέρθηκε σε άλλα αστυνομικά κρατητήρια, όπου διασφαλίζονταν αξιοπρεπείς και ασφαλείς συνθήκες κράτησης.

Άμεση ανταπόκριση σε αιτήματα τρανς προσώπου στις Κεντρικές Φυλακές

Παράλληλα, η Επίτροπος αναφέρθηκε σε πρόσφατη απροειδοποίητη επίσκεψη στις Κεντρικές Φυλακές, κατά την οποία λειτουργοί του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης συναντήθηκαν με τρανς άτομο που εξέτιε ποινή. Όπως είπε, η Διεύθυνση των Φυλακών ανταποκρίθηκε άμεσα στα αιτήματα που τέθηκαν μέσω των λειτουργών του NPM προχωρώντας μεταξύ άλλων, στην ένταξη του προσώπου σε μαθήματα ελληνικής γλώσσας και στην παροχή ειδών ένδυσης και υπόδησης.

Μέτρα για το απόρρητο επικοινωνίας κρατουμένων με δικηγόρους

Η κ. Στυλιανού-Λοττίδη αναφέρθηκε επίσης σε παρεμβάσεις που αφορούσαν τη διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών μεταξύ κρατουμένων και δικηγόρων. Όπως εξήγησε, μετά την υποβολή σχετικής έκθεσης του Γραφείου της, η οποία αφορούσε ζήτημα που επηρεάζει άμεσα το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, η Αστυνομία ανταποκρίθηκε στις εισηγήσεις του Μηχανισμού. Σύμφωνα με την Επίτροπο, ο Αρχηγός Αστυνομίας απέστειλε εγκύκλιο προς τους Αστυνομικούς Διευθυντές με οδηγίες για τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων, ώστε να διασφαλίζεται ο σεβασμός των δικαιωμάτων των κρατουμένων κατά την επικοινωνία τους με τους δικηγόρους τους.

«Η πρόληψη δεν είναι αφηρημένη έννοια»

Καταλήγοντας, η κ. Στυλιανού-Λοττίδη τόνισε ότι τα παραδείγματα αυτά αποδεικνύουν πως η πρόληψη δεν αποτελεί αφηρημένη έννοια, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε άμεσα και ουσιαστικά αποτελέσματα όταν οι διαπιστώσεις συνοδεύονται από έγκαιρη δράση. Όπως ανέφερε, απώτερος στόχος τόσο της CPT όσο και των Εθνικών Μηχανισμών Πρόληψης είναι η αποτελεσματική πρόληψη κάθε μορφής κακομεταχείρισης και η διασφάλιση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας όλων των προσώπων που στερούνται της ελευθερίας τους.

Η ίδια σημείωσε ότι η σημερινή συνάντηση δεν αφορά μόνο την παρουσίαση των ευρημάτων της CPT, αλλά και τη συζήτηση για την εφαρμογή των συστάσεων, τις προκλήσεις που εξακολουθούν να υφίστανται και τις πρακτικές λύσεις που μπορούν να προωθηθούν. «Είμαστε εδώ για να χαρτογραφήσουμε το ταξίδι από τη σύσταση στην εφαρμογή – το roadmap to implementation» ανέφερε χαρακτηριστικά, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι οι συζητήσεις θα συμβάλουν ουσιαστικά στην ενίσχυση του επιπέδου προστασίας των δικαιωμάτων στην Κύπρο.

Πρόεδρος CPT: «Αγνώριστη» η εικόνα στη Μενόγεια σε σχέση με το 2023

Ιδιαίτερα θετική ήταν η αναφορά του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) Άλαν Μίτσελ, στις συνθήκες που επικρατούν σήμερα στο Κέντρο Κράτησης Μεταναστών στη Μενόγεια. Όπως ανέφερε, η κατάσταση που διαπίστωσε η Επιτροπή κατά την επίσκεψή της το 2025 ήταν «αγνώριστη» σε σύγκριση με εκείνη που είχε καταγραφεί κατά την προηγούμενη επίσκεψη το 2023, κάνοντας λόγο για σημαντικές βελτιώσεις που πέτυχε η Κυπριακή Δημοκρατία όσον αφορά τη μεταχείριση και τη φροντίδα των προσώπων που τελούν υπό διοικητική κράτηση.

Παράλληλα, σημείωσε ότι η CPT εξακολουθεί να διατηρεί επιφυλάξεις σε σχέση με την απουσία εξατομικευμένων διαταγμάτων κράτησης, ενώ εκτίμησε ότι παρόλο που σήμερα κρατούνται λιγότερα πρόσωπα σε σχέση με το παρελθόν, εξακολουθούν να κρατούνται περισσότερα άτομα από όσα είναι αναγκαίο και για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα από ότι δικαιολογείται.

Ανησυχία για την απουσία μόνιμου διευθυντή στις Φυλακές

Μεταφέροντας το ενδιαφέρον του στις Κεντρικές Φυλακές, ο πρόεδρος της CPT εξέφρασε προβληματισμό για το γεγονός ότι το Τμήμα Φυλακών λειτουργεί τα τελευταία πέντε χρόνια χωρίς μόνιμο διευθυντή. Όπως ανέφερε, βρίσκεται σε εξέλιξη διαδικασία πλήρωσης της θέσης και η ύπαρξη μόνιμης ηγεσίας μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην προώθηση των μεταρρυθμίσεων που απαιτούνται στο σωφρονιστικό σύστημα.

Υπερπληθυσμός με περισσότερους από 1.100 κρατούμενους

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο κ. Μίτσελ στο πρόβλημα του υπερπληθυσμού, επισημαίνοντας ότι πριν από λιγότερο από είκοσι χρόνια οι Κεντρικές Φυλακές φιλοξενούσαν περίπου 520 κρατούμενους, ενώ σήμερα ο αριθμός τους ξεπερνά τους 1.100, χωρίς ουσιαστική διαφοροποίηση στις υφιστάμενες εγκαταστάσεις. Όπως τόνισε, η πραγματικότητα αυτή δημιουργεί τεράστιες προκλήσεις τόσο για το προσωπικό όσο και για τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων, για τους οποίους το κράτος έχει υποχρέωση φροντίδας και προστασίας.

Αύξηση της βίας και μειωμένος έλεγχος των πτερύγων

Παρά το γεγονός ότι αναγνώρισε ως θετικό στοιχείο το καθεστώς «ανοικτών θυρών» που εφαρμόζεται στις Κεντρικές Φυλακές, επιτρέποντας στους κρατούμενους να κινούνται στους επιτρεπόμενους χώρους κατά τη διάρκεια της ημέρας, ο πρόεδρος της CPT προειδοποίησε ότι ο υπερπληθυσμός έχει ήδη αρχίσει να παράγει σοβαρές συνέπειες.

Συγκεκριμένα, ανέφερε ότι η αύξηση του αριθμού των κρατουμένων έχει οδηγήσει σε περισσότερα περιστατικά βίας μεταξύ κρατουμένων, ενώ ταυτόχρονα έχει δημιουργήσει μια κατάσταση κατά την οποία το προσωπικό δεν ασκεί πλέον τον βαθμό ελέγχου που απαιτείται σε ορισμένες πτέρυγες και χώρους διαμονής των φυλακών.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η εξέλιξη αυτή επηρεάζει άμεσα την ασφάλεια όχι μόνο των κρατουμένων αλλά και των εργαζομένων οι οποίοι καλούνται να διαχειριστούν ένα ολοένα πιο απαιτητικό περιβάλλον.

Νέα φυλακή και 80 νέοι δεσμοφύλακες

Ο κ. Μίτσελ χαιρέτισε τα σχέδια της Κυπριακής Δημοκρατίας για τη δημιουργία νέας φυλακής, υπογραμμίζοντας ότι ένα σύγχρονο σωφρονιστικό ίδρυμα με αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης για τους κρατουμένους πρέπει ταυτόχρονα να προσφέρει ασφαλείς και αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας στο προσωπικό.

Θετική χαρακτήρισε επίσης την πρόθεση ενίσχυσης του προσωπικού με ακόμη 80 δεσμοφύλακες, επισημαίνοντας ωστόσο ότι η πρόσληψη νέων λειτουργών από μόνη της δεν αρκεί.

Όπως τόνισε, για να μπορέσει το σωφρονιστικό σύστημα να διατηρήσει το προσωπικό που προσλαμβάνει, είναι απαραίτητο να διασφαλιστούν κατάλληλες και ασφαλείς συνθήκες εργασίας, καθώς και οι αναγκαίες υποδομές που θα επιτρέψουν την αποτελεσματική λειτουργία των φυλακών.

Κλείνοντας την ομιλία του, ο πρόεδρος της CPT έστειλε το μήνυμα ότι η ποιότητα των συνθηκών κράτησης συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των συνθηκών εργασίας του προσωπικού, υπογραμμίζοντας ότι η αντιμετώπιση του υπερπληθυσμού, η ενίσχυση της διοίκησης και η αναβάθμιση των υποδομών αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη βελτίωση του κυπριακού σωφρονιστικού συστήματος.