Είναι 18 Φεβρουαρίου του 2026 όταν ένα «σμήνος» φωτογράφων περικυκλώνει τον Μαρκ Ζούκερμπεργκ έξω από δικαστήριο στο Λος Αντζελες. Ο διευθύνων σύμβουλος της Meta έχει μόλις καταθέσει για πρώτη φορά ενώπιον ενόρκων σχετικά με ισχυρισμούς νεαρής γυναίκας που υποστήριξε ότι οι πλατφόρμες της Μeta, σχεδιασμένες με τρόπο που να γίνονται εθιστικές, της προκάλεσαν προβλήματα ψυχικής υγείας. Απέναντι στον Ζούκερμπεργκ ήταν η 20χρονη σήμερα Κέιλι, η οποία ταυτοποιείται ως K.G.M. και κατηγόρησε τόσο τη Meta όσο και την Google για τα εν λόγω εθιστικά προϊόντα που κλόνισαν την ψυχική της υγεία.

Στο δικαστήριο ο Ζούκερμπεργκ δέχθηκε πιεστικές ερωτήσεις, όπως για το αν παιδιά κάτω των 13 ετών χρησιμοποιούν το Instagram, σημειώνοντας ότι αυτό «δεν επιτρέπεται». Ωστόσο, στη συνέχεια παρουσιάστηκε στο δικαστήριο εσωτερικό έγγραφο του 2015 που εκτιμούσε ότι πάνω από 4 εκατ. χρήστες ήταν κάτω των 13. Επισημάνθηκε επίσης ότι μέχρι το 2019 το Instagram δεν ζητούσε από τους χρήστες ημερομηνία γέννησης, μόνο επιβεβαίωση ηλικίας, πράγμα που σημαίνει ότι η Κέιλι, που άρχισε να χρησιμοποιεί το Instagram στα 9 της χρόνια, δεν είχε ποτέ ελεγχθεί για την ηλικία της. Μία άλλη ερώτηση που δέχθηκε ο CEO ήταν αν η Meta επιδίωκε να μεγιστοποιήσει τον χρόνο χρήσης στις πλατφόρμες της, με τον ίδιο να απαντά ότι αυτό ίσχυε στο παρελθόν. Τότε παρουσιάστηκε άλλο ένα εσωτερικό e-mail που αναφερόταν σε αύξηση 10% στον χρόνο χρήσης του Instagram. Η απάντηση που έδωσε ο Ζούκερμπεργκ ήταν πως επρόκειτο για παλιά μοντέλα λειτουργίας.

Στις 25 Μαρτίου και έπειτα από ατελείωτες ώρες διαβουλεύσεων, οι ένορκοι εξέδωσαν απόφαση υπέρ της ενάγουσας και έκριναν ότι οι δύο κολοσσοί σχεδίασαν σκoπίμως εθιστικές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, οι οποίες έβλαψαν την ψυχική υγεία τής τότε ανήλικης. Η Meta έχει δηλώσει ότι θα ασκήσει έφεση κατά της απόφασης στο Λος Αντζελες. Σε απάντηση στην ετυμηγορία της υπόθεσης στην Καλιφόρνια, εκπρόσωπος της εταιρείας ανέφερε ότι η Meta παραμένει βέβαιη για το επίπεδο προστασίας που παρέχει στους εφήβους στο Διαδίκτυο. Στον απόηχο της απόφασης, εκπρόσωπος της Google ανέφερε: «Διαφωνούμε με την ετυμηγορία και σκοπεύουμε να ασκήσουμε έφεση. Η υπόθεση αυτή παρερμηνεύει το YouTube, το οποίο είναι μια υπεύθυνα σχεδιασμένη πλατφόρμα συνεχούς ροής (streaming) και όχι ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης». Ωστόσο, η εν λόγω απόφαση αποζημίωσης ύψους 3 εκατ. δολαρίων (το 70% από τη Meta και το 30% από την Google) φαίνεται πως είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου για τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.

Η υπόθεση της K.G.M. ήταν ιδιαίτερη επειδή αντιμετώπισε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως «ελαττωματικά προϊόντα». Το ζήτημα δεν ήταν αν κακόβουλοι χρήστες τα εκμεταλλεύονται, αλλά αν οι ίδιες οι πλατφόρμες είναι επικίνδυνες. Κι ενώ συνήθως οι εταιρείες δεν ευθύνονται για το περιεχόμενο χρηστών, η δικαστής έκρινε ότι χαρακτηριστικά όπως οι αλγόριθμοι, τα αυτόματα βίντεο και οι ειδοποιήσεις μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ευθύνης. Σε μια ενδελεχή περιγραφή των όσων συνέβησαν στη δίκη, το περιοδικό The Atlantic σημειώνει πως οι εταιρείες παρομοιάστηκαν με λιοντάρια που κυνηγούν θηράματα και τα προϊόντα τους με τσιγάρα ή «δωρεάν σνακ» που οδηγούν σε υπερκατανάλωση. Ωστόσο, καθοριστικό ρόλο φάνηκε να έχει η προσωπική μαρτυρία της K.G.M., που συγκίνησε τους ενόρκους. Οι δύο πλευρές παρουσίασαν τις απόψεις ειδικών αναφορικά με το αν τα social media μπορούν να θεωρηθούν «εθιστικά», οι οποίες όμως ήταν αντικρουόμενες. Η επιχειρηματολογία της Meta βασίστηκε στις δυσκολίες στη ζωή της ενάγουσας (οικογενειακά προβλήματα κ.λπ.), ενώ ειδικοί ανέφεραν ότι τα social media ήταν παράγοντας αλλά όχι η κύρια αιτία. Παρ’ όλα αυτά, οι ένορκοι έκριναν διαφορετικά.

Πάνω από 3.000 αγωγές

Σύμφωνα με άρθρο της Wall Street Journal, περισσότερες από 3.000 αγωγές εκκρεμούν στα δικαστήρια της Καλιφόρνιας και επιδιώκουν να καταστήσουν τις εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης υπεύθυνες για τα προβλήματα των νέων. Τοπικές εκπαιδευτικές αρχές και πάνω από 40 γενικοί εισαγγελείς πολιτειών έχουν επίσης προσφύγει στη Δικαιοσύνη ζητώντας αποζημιώσεις για κοινωνικά προβλήματα που αποδίδονται στις πλατφόρμες.

Η σημασία της απόφασης

Γιατί όμως η απόφαση των ενόρκων στο Λος Αντζελες είναι τόσο σημαντική; Οπως εξηγεί ο Διομήδης Σπινέλλης, καθηγητής Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, μιλώντας στην «Κ», αφενός οι ενάγοντες κατάφεραν να ξεπεράσουν τις ενστάσεις βάσει του «άρθρου 230», που προστατεύει τις πλατφόρμες από ευθύνη για το περιεχόμενο των χρηστών και να φτάσουν σε δίκη, αφετέρου αποκαλύφθηκαν στοιχεία σχετικά με το τι γνώριζαν οι εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης για πιθανές βλάβες χρήσης του Διαδικτύου σε παιδιά.

Πράγματι, σε δημόσιες δηλώσεις του ένας από τους δικηγόρους της Κέιλι, ο Μάθιου Μπέργκμαν, είχε αναφέρει πως ακόμη και «το απλό γεγονός ότι μια εταιρεία κοινωνικής δικτύωσης θα πρέπει να δικαστεί ενώπιον ενόρκων και να λογοδοτήσει για τις επιλογές της είναι πρωτοφανές στην αμερικανική νομολογία. Αυτό δεν έχει ξανασυμβεί».

Ρωτώντας τον κ. Σπινέλλη ποιο είναι το βασικό συμπέρασμα από την εν λόγω δίκη, ο ίδιος απαντά πως πλέον δεν υπάρχει αμφιβολία για το ότι οι εν λόγω πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να είναι εθιστικές, συμβάλλοντας τόσο στην εξάρτηση όσο και γενικότερα στη διατάραξη της ψυχικής υγείας. «Τα προηγούμενα χρόνια σχολιάζαμε το περιεχόμενο που βλέπαμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο, αυτή η υπόθεση αποδεικνύει περίτρανα πως υπάρχει ένας ολόκληρος μηχανισμός που μας εθίζει στην κατανάλωση περιεχομένου και οδηγεί σε ένα αέναο σκρολάρισμα. Με άλλα λόγια, είναι ο αλγόριθμος που αποφασίζει τι θα μας δείξει βασιζόμενος στην αλληλεπίδραση άλλων χρηστών», εξηγεί.

Από την πλευρά της, η επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ Μαρίνα Ρήγου, η οποία έχει εξειδίκευση στα social media, εξηγεί τα προβλήματα που προκαλεί αυτή η αλγοριθμική ηγεμονία. «Ο χρήστης εκτίθεται σε απόψεις που ταιριάζουν μόνο με τα δικά του ενδιαφέροντα και δεν βλέπει τίποτα διαφορετικό. Πρόκειται για ένα σύστημα συμπεριφορικής ενίσχυσης το οποίο αποδίδει ευκολότερα στην ευάλωτη νεανικότητα, δηλαδή στη μη ώριμη αντιμετώπιση διαφόρων θεμάτων», τονίζει και υπενθυμίζει την προ δεκαετίας υπόθεση του Κέιλεμπ Κέιν, ο οποίος έγινε δημοφιλής περσόνα της αμερικανικής Ακροδεξιάς στο YouTube αφότου είχε παρακολουθήσει αναρίθμητες ώρες αντίστοιχου περιεχομένου στην πλατφόρμα και είχε καταγγείλει ότι είχε υποστεί πλύση εγκεφάλου.

Τι πρέπει όμως να κάνει η Ελλάδα αναφορικά με τον περιορισμό πρόσβασης των ανηλίκων στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης; Ο κ. Σπινέλλης υποστηρίζει πως πρέπει να δράσουμε άμεσα. «Είτε αποφασίσουμε να δράσουμε ως μεμονωμένο κράτος ή ακολουθώντας μια ενιαία πολιτική με την Ε.Ε., το μόνο σίγουρο είναι πως δεν πρέπει να μείνουμε με σταυρωμένα τα χέρια», τονίζει.

Σημειώνεται πως ο πρωθυπουργός με δηλώσεις του στο συνέδριο Athens Alitheia Forum στις 11 Μαρτίου είχε πει πως η κυβέρνηση πολύ σύντομα θα ανακοινώσει τις οριστικές αποφάσεις της για τον περιορισμό πρόσβασης σε πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά κάτω των 15 ετών. «Θέλουμε να είμαστε σίγουροι ότι αυτό το οποίο θα ανακοινώσουμε θα είναι εφαρμόσιμο και δεν θα σκοντάφτει πάνω σε ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο, στην οδηγία για τις ψηφιακές υπηρεσίες. Αναμείνατε στο ακουστικό σας. Πιστεύω εντός του μήνα θα υπάρχουν ανακοινώσεις για το ζήτημα αυτό», είχε αναφέρει ο κ. Μητσοτάκης.

Συλλογική ευθύνη

Καταλήγοντας, ο κ. Σπινέλλης υπενθυμίζει πως η ευθύνη για τον τρόπο χρήσης των social media παραμένει συλλογική, με τους γονείς να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση υγιών προτύπων. Πέρα από τον εθισμό που κρύβει ο αλγόριθμος, κατά την άποψή του η σύγχρονη κοινωνία δοκιμάζεται όχι μόνο από τον καταιγισμό της πληροφορίας, αλλά και από την ποιότητα του περιεχομένου που διακινείται. «Ανακύπτουν σοβαροί κίνδυνοι για τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών, καθώς η επιρροή των πλατφορμών εντείνεται. Υπό το πρίσμα αυτό, η παρούσα συγκυρία μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεων και την αποκατάσταση της ισορροπίας», τονίζει.

«Τα social media δεν είναι τσιγάρο, έχουν και θετικά στοιχεία»

Η ιστορική δικαστική απόφαση και οι εξελίξεις που αυτή πιθανώς δρομολογεί είναι τις τελευταίες ημέρες στο επίκεντρο της διεθνούς ειδησεογραφίας, με τα μεγάλα μέσα να κάνουν παραλληλισμούς με τις συνέπειες που αντιμετώπισε η καπνοβιομηχανία όταν τεκμηριώθηκε η βλαπτική και εθιστική δράση του τσιγάρου.

Η Μαρίνα Ρήγου εκτιμά ότι οι αποφάσεις του αμερικανικού δικαστηρίου θα δημιουργήσουν δεδικασμένο και θα προκαλέσουν νέες προσφυγές, καθώς υπάρχουν οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στο ζήτημα της προστασίας των δικαιωμάτων των χρηστών.

Τονίζει, ωστόσο, ότι οι γίγαντες των social media θα επιχειρήσουν να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα. «Οι εταιρείες θα επιχειρήσουν να αμβλύνουν τα χαρακτηριστικά των πλατφορμών που προκαλούν εθισμό. Εκτός των άλλων πρόκειται και για επικοινωνιακό ζήτημα, καθώς εδώ και χρόνια υπάρχει προβληματισμός στην κοινωνία για το συγκεκριμένο ζήτημα. Πιστεύω ότι θα κάνουν προσαρμογές, διότι θεωρούν πιο σημαντικό να συνεχίσουν να έχουν πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα των χρηστών», αναφέρει η κ. Ρήγου.

Σχετικά με το ερώτημα αν οι κολοσσοί των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θα αντιμετωπίσουν συνέπειες αντίστοιχες με αυτές της καπνοβιομηχανίας, η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών επισημαίνει ότι δεν είναι ακριβώς η ίδια περίπτωση.

«Ο κοινός τόπος είναι ο εθισμός. Αλλά τα social media δεν είναι τσιγάρο. Σε αντίθεση με το κάπνισμα, στα social media υπάρχουν και θετικά στοιχεία. Θα πρέπει, λοιπόν, να υπάρξει ένας τρόπος διαχωρισμού των θετικών από τα αρνητικά. Δεν μπορεί να κατασκευαστεί ένα τσιγάρο που θα κάνει καλό στην υγεία του καπνιστή, δεν υπάρχει θετική πλευρά. Μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να έχει –και έχει– θετική πλευρά. Αρκεί να σβήσει η αρνητική», σημειώνει η κ. Ρήγου.

Από την πλευρά του, ο Διομήδης Σπινέλλης διαβλέπει ότι οι εξελίξεις θα επηρεάσουν το υπό διαμόρφωση κανονιστικό πλαίσιο ρύθμισης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από τα διάφορα κράτη με στόχο την προστασία των ενηλίκων, ακολουθώντας τον δρόμο που πρώτη χάραξε η Αυστραλία. Αυτό, όπως επισημαίνει ο καθηγητής του ΕΚΠΑ, σε συνδυασμό με την τεκμηρίωση νομικής ευθύνης των εταιρειών, «μπορεί να αλλάξει τη χρήση των social media για πάντα».