Γράφει ο Κλερ Μπράουν / The New York Times
Καθώς οι τιμές της βενζίνης στις ΗΠΑ εκτοξεύονται στα υψηλότερα επίπεδα των τελευταίων τεσσάρων ετών, γίνεται σαφές ότι ο πόλεμος στο Ιράν απέφερε μεγάλα κέρδη στις εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η BP καυχήθηκε για «εξαιρετικές» επιδόσεις στο πρώτο τρίμηνο του έτους και η TotalEnergies ανακοίνωσε κέρδη 5,4 δισ. δολαρίων.
Τώρα, οι υπουργοί Οικονομικών μιας χούφτας ευρωπαϊκών χωρών, όπως η Γερμανία και η Ιταλία, μαζί με ορισμένους Δημοκρατικούς στη Γερουσία ζητούν να φορολογηθούν τα υπερκέρδη των εταιρειών ενέργειας. Αυτά τα υπερκέρδη είναι αποτέλεσμα του πολέμου στο Ιράν και όχι απόρροια έξυπνων επιχειρηματικών αποφάσεων και συνεπώς θα πρέπει να φορολογηθούν περισσότερο, υποστηρίζουν. Οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν στη συνέχεια να χρησιμοποιήσουν τα έσοδα για να επιστρέψουν χρήματα στους καταναλωτές ή να επενδύσουν σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Αυτή η ιδέα δεν είναι καινούργια. Το 2022 οι χώρες της Ε.Ε., η Βρετανία και η Ινδία επέβαλαν φόρους στους προμηθευτές ορυκτών καυσίμων μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η οποία εκτόξευσε τις τιμές ενέργειας. Τη δεκαετία του 1980 οι ΗΠΑ επέβαλαν τον δικό τους φόρο στις πετρελαϊκές εταιρείες και κάποια στιγμή ο πρόεδρος Τζίμι Κάρτερ σχεδίαζε να χρησιμοποιήσει μέρος των εσόδων για την επιδότηση της ηλιακής ενέργειας. Ωστόσο, οι προσπάθειες φορολόγησης στα υπερκέρδη των κολοσσών ενέργειας έχουν αντιμετωπίσει ένα θεμελιώδες πρόβλημα: δεν συγκεντρώνουν πάντα τα αναμενόμενα χρήματα.
Οταν η Γαλλία εφάρμοσε έναν προσωρινό φόρο στο καθαρό εισόδημα των εταιρειών ορυκτών καυσίμων το 2022, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής περίμεναν ότι θα απέφερε έως και 3 δισ. δολάρια. Αντ’ αυτού οι επιχειρήσεις πλήρωσαν μόλις 69 εκατ. δολάρια. Τι συνέβη; Ερευνητές της Σχολής Οικονομικών του Παρισιού διαπίστωσαν ότι οι εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου μετέφεραν τα κέρδη τους από χώρες με υψηλή φορολογία σε φορολογικούς παραδείσους, όπου οι συντελεστές ήταν περίπου 6%. Σε ένα τυπικό έτος διαπίστωσαν ότι οι εταιρείες ανέφεραν περίπου το 12% των κερδών τους σε χώρες με χαμηλούς φορολογικούς συντελεστές, όπως για παράδειγμα ο Μαυρίκιος και η Μάλτα. Οταν οι τιμές του πετρελαίου ήταν υψηλότερες, το ποσοστό των κερδών που καταγράφονταν σε φορολογικούς παραδείσους αυξανόταν στο 20%.
Πώς είναι δυνατόν κάτι τέτοιο; Οι εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου τείνουν να έχουν πολύπλοκα δίκτυα θυγατρικών που αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες η μία από την άλλη και μπορούν να καθορίσουν πόσο χρεώνει το ένα μέρος της εταιρείας το άλλο. Αυτό σημαίνει ότι μια εταιρεία που καταγράφει το 50% των κερδών της στη Γαλλία μπορεί να βρει τρόπο να μεταφέρει μέρος των εσόδων της σε άλλες επιχειρήσεις της με έδρα φορολογικούς παραδείσους, μειώνοντας το φορολογητέο εισόδημά της στη Γαλλία. Υπάρχουν και άλλοι λόγοι για τους οποίους ο φόρος απογοήτευσε. Εφαρμόστηκε σε λιγότερες εταιρείες από ό,τι είχαν προβλέψει οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής. Και οι εταιρείες αφαίρεσαν τις ζημίες προηγούμενων ετών από τα εισοδήματά τους, μια κοινή εταιρική λογιστική πρακτική που μείωσε τους φόρους των εταιρειών.
Τη δεκαετία του 1970, καθώς οι ΗΠΑ άρχισαν να τερματίζουν τους ελέγχους τιμών του πετρελαίου, πολλοί προέβλεπαν άνθηση για τις εταιρείες ενέργειας. Ενας νέος φόρος στη βιομηχανία πετρελαίου θεωρήθηκε πολιτική αναγκαιότητα. Αλλά μετά την ψήφισή του, οι τιμές του πετρελαίου δεν έφτασαν στα ιλιγγιώδη ύψη που είχαν προβλέψει ορισμένοι και ο φόρος δεν απέφερε τα αναμενόμενα έσοδα. Το Κογκρέσο τον κατάργησε το 1988.
Τα ευρήματα της Σχολής Οικονομικών του Παρισιού θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους υπευθύνους να συμπληρώσουν κενά σε μελλοντικές εκδοχές ενός φόρου υπερκερδών. Αντί να φορολογούν το τοπικό εισόδημα, το οποίο οι εταιρείες συχνά μπορούν να μετατοπίσουν, οι χώρες θα μπορούσαν να φορολογούν τις εταιρείες ενέργειας με βάση τις εγχώριες πωλήσεις τους ή τον όγκο διύλισης. Στις ΗΠΑ υπάρχουν πιο απλοί τρόποι για να αναγκαστεί να πληρώσει περισσότερα η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων. Οπως επισήμανε η Υπηρεσία Ερευνας του Κογκρέσου σε έκθεση του 2022, οι βουλευτές θα μπορούσαν απλώς να «παγώσουν» ορισμένες από τις επιδοτήσεις στον κλάδο.
Γνωρίζουμε επίσης περισσότερα από ό,τι γνωρίζαμε παλιά για το τι συμβαίνει όταν οι βουλευτές δεν κάνουν τίποτα. Μετά την κρίση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας το 2022, η οποία οδήγησε σε κέρδη-ρεκόρ για τις εταιρείες ορυκτών καυσίμων, το πλουσιότερο 1% των Αμερικανών αποκόμισε περίπου τα μισά οφέλη παγκοσμίως, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα.
