Μπορεί η Ευρώπη να έχει περιορίσει σημαντικά τον κίνδυνο μιας νέας ενεργειακής κρίσης όπως εκείνη του 2022, ωστόσο βρίσκεται αντιμέτωπη με μια λιγότερο θεαματική αλλά βαθύτερη απειλή, τις επίμονα υψηλές τιμές ενέργειας, οι οποίες διαβρώνουν σταδιακά τη βιομηχανική της βάση.

Στην Ελλάδα, το πρόβλημα είναι εντονότερο. Η μεγάλη εξάρτηση της ηλεκτροπαραγωγής από το φυσικό αέριο και γενικότερα από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα αφήνει την οικονομία εκτεθειμένη στις διεθνείς αναταράξεις και διατηρεί το κόστος ηλεκτρισμού σε επίπεδα που πιέζουν τις ενεργοβόρες επιχειρήσεις.

Σύμφωνα με τον Δείκτη Κινδύνου Ενεργειακής και Κλιματικής Ασφάλειας για το 2026, τον οποίο ανέπτυξε το Center for the Study of Democracy, η Ελλάδα συγκαταλέγεται μαζί με την Πολωνία, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία στις χώρες που αντιμετωπίζουν διαρθρωτικά υψηλότερο ενεργειακό κόστος και ασθενέστερη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα λόγω της εξάρτησής τους από τα ορυκτά καύσιμα.

Όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του στο Reuters ο Martin Vladimirov, διευθυντής του προγράμματος Γεωοικονομίας του Center for the Study of Democracy, η οικονομική προσιτότητα της ενέργειας έχει πλέον ξεπεράσει τη γεωπολιτική ως τη σημαντικότερη πηγή ενεργειακού κινδύνου για τις περισσότερες ευρωπαϊκές οικονομίες.

Από την ασφάλεια εφοδιασμού στο κόστος

Η Ευρώπη έχει αντιμετωπίσει μέχρι στιγμής χωρίς γενικευμένη κρίση την αναταραχή στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας που προκάλεσε ο πόλεμος με το Ιράν. Οι επενδύσεις σε τερματικούς σταθμούς υγροποιημένου φυσικού αερίου, οι υποχρεωτικοί στόχοι αποθήκευσης και η αυξημένη πρόσβαση σε αμερικανικό LNG έχουν ενισχύσει την ασφάλεια του εφοδιασμού.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα λύθηκε. Η εξάρτηση από τις διεθνείς αγορές ορυκτών καυσίμων καθιστά την Ευρώπη ευάλωτη στις διαταραχές της ναυσιπλοΐας, στις γεωπολιτικές συγκρούσεις και στον ανταγωνισμό με την Ασία για φορτία LNG.

Όσο το εισαγόμενο φυσικό αέριο εξακολουθεί να καθορίζει την οριακή τιμή του ηλεκτρισμού, κάθε διεθνής κρίση μπορεί να μεταφέρεται σχεδόν άμεσα στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και στο κόστος παραγωγής των επιχειρήσεων. Στο τέλος του 2025, οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου και ηλεκτρισμού είχαν υποχωρήσει κατά 34% και 14% αντίστοιχα σε σχέση με τους μέσους όρους του 2022. Παρέμεναν, ωστόσο, περίπου 50% και 38% υψηλότερες από τα επίπεδα πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Πάνω από ένα εκατομμύριο βιομηχανικές θέσεις χάθηκαν

Το υψηλό ενεργειακό κόστος έχει ήδη αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην ευρωπαϊκή οικονομία. Περισσότερες από ένα εκατομμύριο θέσεις εργασίας στη βιομηχανία χάθηκαν μεταξύ 2019 και 2023, ενώ μόνο στη Γερμανία καταργήθηκαν ακόμη 143.000 θέσεις το 2025, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται η Handelsblatt.

Η υποχώρηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας δεν οφείλεται αποκλειστικά στην ενέργεια. Οι επιπτώσεις της πανδημίας, ο υψηλός πληθωρισμός και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός από την Κίνα στην προηγμένη μεταποίηση συνέβαλαν επίσης. Ωστόσο, οι υψηλές τιμές ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να ανταγωνιστούν παραγωγούς από περιοχές με φθηνότερη ενέργεια.

Για την Ελλάδα, αυτό μεταφράζεται σε πρόσθετη πίεση για τις βιομηχανίες που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά και σε μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας επενδύσεων προς χώρες με σταθερότερο και φθηνότερο ενεργειακό σύστημα.

Το μοντέλο των πιο ανθεκτικών χωρών

Στον αντίποδα βρίσκονται η Σουηδία, η Φινλανδία και η Γαλλία, οι οποίες συνδυάζουν πυρηνική ή υδροηλεκτρική παραγωγή με ταχεία ανάπτυξη της αιολικής και ηλιακής ενέργειας και υψηλότερο βαθμό εξηλεκτρισμού.

Όταν οι ροές LNG μέσω των Στενών του Ορμούζ διαταράχθηκαν τον Μάρτιο, η μέση χονδρεμπορική τιμή ηλεκτρισμού στη Γερμανία ήταν υψηλότερη κατά 61 ευρώ ανά μεγαβατώρα από τη Φινλανδία, κατά 33 ευρώ από τη Σουηδία και κατά 35 ευρώ από τη Γαλλία, σύμφωνα με στοιχεία της πλατφόρμας Electricity Maps.

Η διαφορά οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι το φυσικό αέριο σπανίως καθορίζει την τιμή του ηλεκτρισμού στα συγκεκριμένα συστήματα. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, περισσότερο από το 70% της ηλεκτροπαραγωγής προέρχεται από πυρηνικούς σταθμούς.

Το συμπέρασμα, σύμφωνα με την ανάλυση, είναι ότι το δίλημμα «πυρηνική ενέργεια ή ΑΠΕ» είναι παραπλανητικό. Τα ανθεκτικότερα συστήματα είναι εκείνα που διαθέτουν ένα ισορροπημένο μείγμα καθαρής και σταθερής παραγωγής, ισχυρά δίκτυα, αποθήκευση και επαρκείς διασυνδέσεις.

Η τεχνητή νοημοσύνη ανεβάζει τον πήχυ

Η ενεργειακή πρόκληση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη λόγω της παγκόσμιας κούρσας για την τεχνητή νοημοσύνη. Τα data centers και η παραγωγή προηγμένων ημιαγωγών απαιτούν τεράστιες ποσότητες σταθερής, καθαρής και οικονομικά προσιτής ηλεκτρικής ενέργειας.

Παράλληλα, η Ευρώπη παραμένει εξαρτημένη από την κινεζική βιομηχανία για κρίσιμες πρώτες ύλες, μπαταρίες, ημιαγωγούς και εξοπλισμό δικτύων. Χωρίς διαφοροποίηση των εφοδιαστικών αλυσίδων, κινδυνεύει να αντικαταστήσει την ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία με μια νέα τεχνολογική και βιομηχανική εξάρτηση από την Κίνα.

Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, επομένως, ενεργειακή ασφάλεια δεν σημαίνει απλώς ότι υπάρχει αρκετό φυσικό αέριο στις αποθήκες. Σημαίνει ότι μια οικονομία μπορείς να εξασφαλίσει αρκετό,φθηνο και αξιόπιστο ηλεκτρισμό για τη βιομηχανία και τις νέες τεχνολογίες. Σε αυτήν τη μάχη η Ελλάδα ξεκινά από μια δύσκολη θέση.