Γράφει ο Αιμίλιος Χαρμπής
Λέγεται συχνά ότι το καλό σινεμά –και η τέχνη γενικότερα– γεννιέται πιο εύκολα μέσα από τις δυσκολίες· πόλεμοι, κρίσεις, ανέχεια, απολυταρχία εκτρέφουν με τον τρόπο τους νέα ρεύματα και δημιουργούς, που χρησιμοποιούν την κάμερα για να εκφράσουν, όχι μόνο τις προσωπικές τους αγωνίες αλλά και εκείνες ολόκληρων λαών.
Είναι γνωστό ότι εδώ και αρκετά χρόνια οι φωνές που ασκούν κυβερνητική κριτική στην Τουρκία αντιμετωπίζονται εχθρικά. Στο «Yellow Letters», την καινούργια ταινία του οσκαρικού Ιλκέρ Τσατάκ («Στο γραφείο των καθηγητών»), που έκανε πρεμιέρα την περασμένη εβδομάδα στην Μπερλινάλε, ένα ζευγάρι καλλιτεχνών χάνει τη δουλειά του εξαιτίας των πολιτικών του τοποθετήσεων. Οχι τυχαία, ο γεννημένος στο Βερολίνο Τουρκογερμανός κινηματογραφιστής ένιωσε την ανάγκη να μιλήσει για όσα συμβαίνουν στη χώρα καταγωγής του, προεκτείνοντας ωστόσο τον σχολιασμό του και στον υπόλοιπο κόσμο.
Τα «ντουμπλάζ»
Η ταινία ξεκινάει την αφήγησή της στην Αγκυρα, την οποία ωστόσο, όπως μας πληροφορεί ένα ξεκάθαρο πλάνο της Πύλης του Βραδεμβούργου, εδώ πρόκειται να «ντουμπλάρει» το Βερολίνο. Αντίστοιχα το Αμβούργο αντικαθιστά στην πορεία του φιλμ την Κωνσταντινούπολη. «Νομίζω ότι θα μπορούσαμε να γυρίσουμε την ταινία στην Τουρκία, αν και η χρηματοδότηση εκεί θα ήταν σαφώς πιο δύσκολη. Αυτό όμως ένιωσα ότι θα την περιόριζε. Ξέρετε, στη Δύση και ειδικά στη Γερμανία δεν έχουμε πρόβλημα να δείχνουμε με το δάχτυλο άλλους λαούς και να λέμε “εσείς δεν κατανοείτε τη δημοκρατία”. Αυτό το πράγμα το απεχθάνομαι. Η ταινία είναι επίσης για τη Γερμανία και για οπουδήποτε αλλού μπορεί να εμφανιστούν ή να επανέλθουν απολυταρχικά καθεστώτα», μας είπε μεταξύ άλλων ο Ιλκέρ Τσατάκ, σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη που πρόκειται να δημοσιευθεί συνολικά στην «Κ» με την κυκλοφορία της ταινίας στην Ελλάδα.
Πράγματι μοιάζει παράξενο, αλλά και αρκετά άβολο, να βλέπει κανείς διαδηλώσεις –και την καταστολή τους– με αίτημα την ελευθερία έκφρασης και φόντο το διαβόητα φιλελεύθερο Βερολίνο. Από την άλλη, δεν μπορούν παρά να έλθουν στον νου οι αντίστοιχες μεγάλες κινητοποιήσεις που έλαβαν χώρα πέρυσι στην Τουρκία, την επαύριο της σύλληψης του δημάρχου Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου.
Δηλώσεις και αποχωρήσεις
Ηταν κάπως ειρωνικό το γεγονός ότι το «Yellow Letters», ίσως η πιο πολιτικοποιημένη ταινία του φετινού διαγωνιστικού τμήματος της Μπερλινάλε, έκανε πρεμιέρα μια μόλις ημέρα έπειτα από τις δηλώσεις του προέδρου της κριτικής επιτροπής, Βιμ Βέντερς, περί χρησιμότητας ή μη του πολιτικού σινεμά. Εκτοτε ακολούθησαν πολλά, από τη δήλωση διαμαρτυρίας – αποχώρηση της διακεκριμένης συγγραφέως Αρουντάτι Ρόι από το φεστιβάλ, μέχρι την ανοιχτή επιστολή 81 προσωπικοτήτων του σινεμά (Τίλντα Σουίντον, Χαβιέ Μπαρδέμ, Αγγελική Παπούλια, Ανταμ ΜακΚέι, μεταξύ άλλων) ενάντια στη «σιωπή» της επίσημης διοργάνωσης σχετικά με τη γενοκτονία στη Γάζα.
«Το μυαλό μας έχει “χακαριστεί”, ώστε να μη σκέφτεται πολιτικά. Για να ξεφύγεις από αυτή την παγίδα πρέπει αρχικά να σταματήσεις να χαζεύεις όλη τη μέρα ηλίθια ΑΙ βίντεο ή να σκρολάρεις ατελείωτα στο κινητό σου», υποστηρίζει ο Ιλκέρ Τσατάκ. (Φωτογραφία: FLORIAN MAG)
Προς τιμήν του, στη συνέντευξή μας ο Τσατάκ υπερασπίστηκε με σεβασμό τον Βιμ Βέντερς, εκφράζοντας ωστόσο παράλληλα και τη δική του άποψη: «Προσωπικά βλέπω γύρω μου έναν κόσμο ο οποίος χρειάζεται πολιτική συνείδηση και πολιτικά φιλμ. Το μυαλό μας έχει “χακαριστεί”, ώστε να μη σκέφτεται πολιτικά. Για να ξεφύγεις από αυτή την παγίδα πρέπει αρχικά να σταματήσεις να χαζεύεις όλη τη μέρα ηλίθια ΑΙ βίντεο ή να σκρολάρεις ατελείωτα στο κινητό σου».
Ενα πολύ βασικό κομμάτι του φιλμ του έχει να κάνει με το ηθικό δίλημμα που αντιμετωπίζουν οι δύο πρωταγωνιστές. Οντας προοδευτικοί καλλιτέχνες και ακαδημαϊκοί, οι τελευταίοι θα χάσουν τις δουλειές τους εν μια νυκτί και θα αναγκαστούν να μετακομίσουν σε άλλη πόλη. Εκείνος θα εργαστεί τελικά οδηγός ταξί για να βγάλει τα προς το ζην, ενώ μαζί με φίλους ξεκινούν ένα καινούργιο θεατρικό πρότζεκτ, σύμφωνο με την κοσμοθεωρία τους. Καθώς όμως ο κλοιός του αυταρχισμού σφίγγει, οι ιδέες μπαίνουν στη ζυγαριά με την ασφάλεια και το μέλλον της έφηβης κόρης τους, ενώ ο μεταξύ τους δεσμός αρχίζει να διαβρώνεται επικίνδυνα. Αναμφίβολα το πολιτικό – κοινωνικό που μετασχηματίζεται σε προσωπικό, αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ταινίας του Ιλκέρ Τσατάκ.
Σκηνή από το αλληγορικό «Salvation» του Εμίν Αλπέρ, όπου δυο χωριά Κούρδων σούφι έρχονται σε άγρια κόντρα μεταξύ τους, με αφορμή κάποιες διεκδικήσεις καλλιεργήσιμης γης.
Αληθινός πρωταγωνιστής της τελευταίας, πάντως, θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Τούρκος κινηματογραφιστής Εμίν Αλπέρ, στον οποίο μάλιστα, όπως μας αποκάλυψε, ο Τσατάκ έστειλε το σενάριο του «Yellow Letters» αρκετό καιρό πριν ξεκινήσει γυρίσματα. Ο (κάτοικος Τουρκίας) Αλπέρ έφερε στην Μπερλινάλε το δικό του «Salvation», ένα φιλμ λιγότερο άμεσης πολιτικής κριτικής, παρ’ όλα αυτά ιδιοφυούς αλληγορίας πάνω σε διαχρονικά ζητήματα που εμφανίζονται με επείγοντα τρόπο και στον σημερινό κόσμο.
Ο ίδιος, πάντως, στον λόγο του είναι πολύ πιο ξεκάθαρος: «Η ζωή στην Τουρκία, ειδικά για τους καλλιτέχνες και τους διανοουμένους, έχει γίνει αρκετά πιο δύσκολη τα τελευταία χρόνια· όπως είναι λογικό οι περιορισμοί στην ελευθερία έκφρασης σε επηρεάζουν περισσότερο. Εχουμε βέβαια ακόμη έναν μικρό κύκλο μέσα στον οποίο μπορούμε να δουλέψουμε, ωστόσο είναι αλήθεια ότι δεν μπορώ να γυρίσω ό,τι ταινία θέλω, πάντα υπάρχει κάποιου είδους αυτολογοκρισία», μας λέει ο Αλπέρ, ο οποίος έχει βραβευτεί σε Βενετία, Βερολίνο και Θεσσαλονίκη για τις προηγούμενες δουλειές του.
Στα βάθη της Ανατολίας
Το «Salvation» μας ταξιδεύει στα βάθη της Ανατολίας, εκεί όπου δυο χωριά Κούρδων σούφι έρχονται σε άγρια κόντρα μεταξύ τους, με αφορμή κάποιες διεκδικήσεις καλλιεργήσιμης γης. Καθώς η ένταση κλιμακώνεται, η άνοδος στην εξουσία ενός νέου, πιο ριζοσπαστικού θρησκευτικού ηγέτη, θα οδηγήσει σε έναν αδιανόητο όλεθρο. Οι εύγλωττοι παραλληλισμοί με τη σημερινή κατάσταση σε διάφορα μέρη του κόσμου ενδύονται βιβλικό μανδύα και άχρονο χαρακτήρα, ωστόσο η Τουρκία του Ερντογάν είναι επίσης αρκετά ευδιάκριτη μπροστά στην κάμερα του Αλπέρ. Ο τρόπος π.χ. που ο μορφωμένος, μετριοπαθής ηγέτης εκδιώκεται βίαια από τους αφιονισμένους συγχωριανούς του δεν είναι ξένος με το πογκρόμ κατά χιλιάδων διανοουμένων, ακαδημαϊκών και διαφωνούντων που εξαπολύθηκε πρόσφατα στη γειτονική χώρα.
«Η ζωή στην Τουρκία, ειδικά για τους καλλιτέχνες και τους διανοουμένους, έχει γίνει αρκετά πιο δύσκολη τα τελευταία χρόνια. Δεν μπορώ να γυρίσω ό,τι ταινία θέλω, πάντα υπάρχει κάποιου είδους αυτολογοκρισία», αναφέρει ο Εμίν Αλπέρ.
Τι κάνει όμως ο Εμίν Αλπέρ με τα δικά του ηθικά διλήμματα; «Η αλήθεια είναι ότι δεν είχα πολλά τέτοια, γιατί ποτέ δεν έβγαζα χρήματα από τις ταινίες μου», απαντάει γελώντας και συνεχίζει: «Ευτυχώς υπάρχουν οι διαδικτυακές πλατφόρμες και μπορώ να γυρίζω εκεί τηλεοπτικές σειρές, διότι δεν θα το έκανα στα ελεγχόμενα από την κυβέρνηση κανάλια. Δεν θα γινόμουν ποτέ συνεργός στην προπαγάνδα τους. Φυσικά έχω και εγώ μια κόρη και σκέφτομαι το μέλλον της. Αν χρειαστεί μπορεί να πάμε να ζήσουμε σε άλλη χώρα, στην Ελλάδα για παράδειγμα, μια και η σύζυγός μου είναι Ελληνίδα», καταλήγει ο Αλπέρ, πριν μας αποχαιρετήσει εγκάρδια στη γλώσσα μας.
Οταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, η φετινή Μπερλινάλε είχε ακόμη 2-3 μέρες προβολών μέχρι να απονείμει τα βραβεία της. Σίγουρα πάντως ανάμεσα στις κορυφαίες ταινίες που εμείς παρακολουθήσαμε αυτό το διάστημα στο Βερολίνο ήταν αυτές των δύο Τούρκων κινηματογραφιστών, οι οποίοι κατάφεραν, όχι μόνο να σχολιάσουν εύστοχα όσα συμβαίνουν στην πατρίδα τους, αλλά και να τα ανάγουν αποτελεσματικά στην παγκόσμια σφαίρα. Εμείς δεν έχουμε παρά να τους βγάλουμε το καπέλο και να σημειώσουμε ότι ο τρόπος τους θα μπορούσε να αποτελέσει υπόδειγμα και για τους δικούς μας δημιουργούς, οι οποίοι συχνά «χάνονται» σε μια στείρα αυτοαναφορικότητα και στην επανάληψη δοκιμασμένων μοτίβων.
