Για πολλά χρόνια, οι άνδρες λάμβαναν ανάμεικτα μηνύματα σχετικά με την αξία του προληπτικού ελέγχου για τον καρκίνο του προστάτη. Το κύριο εργαλείο προληπτικού ελέγχου ήταν μια εξέταση αίματος που μετρά το ειδικό προστατικό αντιγόνο (PSA), μια χημική ουσία που παράγεται φυσιολογικά από τον προστάτη. Καθώς όμως οι εξελίξεις έχουν προχωρήσει πέρα από τη μέτρηση του PSA στο αίμα, οι άνδρες και οι γιατροί τους διαθέτουν πλέον περισσότερες –και καλύτερες– πληροφορίες οι οποίες καθοδηγούν τη διάγνωση και την πιθανή θεραπεία.

Ο ρόλος του PSA

Ο προληπτικός έλεγχος για τον καρκίνο του προστάτη ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν η εξέταση PSA έγινε το κύριο εργαλείο προδιαγνωστικού ελέγχου για τον καρκίνο του προστάτη (σε συνδυασμό με τη δακτυλική εξέταση ορθού, κατά την οποία ο γιατρός έλεγχε τον προστάτη για τυχόν ανωμαλίες). Έκτοτε, η ερμηνεία των αποτελεσμάτων της εξέτασης PSA υπήρξε πολύπλοκη.

Ένα επίπεδο PSA κάτω από 4 νανογραμμάρια ανά χιλιοστόλιτρο (ng/mL) σημαίνει ότι ο εξεταζόμενος είναι απίθανο να έχει καρκίνο (αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς η πιθανότητα να έχει). Μια τιμή PSA 10 ng/mL και άνω είναι περισσότερο ανησυχητική, ενώ ένα πολύ υψηλό PSA σχεδόν πάντα υποδηλώνει καρκίνο του προστάτη.

Ωστόσο, πολλοί άνδρες εμπίπτουν στο εύρος των 4 έως 9,9 ng/mL, όπου το μετρίως αυξημένο επίπεδο PSA συχνά οφείλεται σε συνήθεις παθήσεις, όπως είναι η διόγκωση του προστάτη (π.χ. καλοήθης υπερτροφία του προστάτη [BPH]) ή η προστατίτιδα (φλεγμονή του προστάτη). Επίσης, ακόμη και αν το μέτριο επίπεδο PSA οφείλεται σε καρκίνο του προστάτη, το πιθανότερο είναι ότι η νόσος θα είναι χαμηλού βαθμού (με αργή ανάπτυξη και χαμηλό κίνδυνο εξάπλωσης) και θα είναι απίθανο να επηρεάσει την ποιότητα ζωής ή τη μακροζωία του άνδρα.

Η χρήση της μαγνητικής τομογραφίας ήταν ένα από τα μέτρα που έφεραν την επανάσταση στον προληπτικό έλεγχο για τον καρκίνο του προστάτη.

Πιο ανησυχητική από μια μεμονωμένη, ελαφρώς αυξημένη τιμή PSA είναι μια τιμή PSA που αυξάνεται γρήγορα: κάτι τέτοιο μπορεί να υποδηλώνει καρκίνο υψηλότερου βαθμού, ο οποίος απαιτεί άμεση προσοχή. Για παράδειγμα, ένας άνδρας μπορεί να έχει PSA 3 ng/mL (γενικά θεωρείται ασφαλές) και να επαναλάβει την εξέταση μετά από έξι με 12 μήνες. Εάν υπάρχει μικρή ή μηδενική αλλαγή στην επαναληπτική εξέταση, μάλλον θα συστηθεί τακτική περιοδική παρακολούθηση. Αντιθέτως, μια αύξηση σε τιμή 3,8 ng/mL ή υψηλότερη απαιτεί περισσότερο προβληματισμό και πιθανώς πρόσθετες εξετάσεις.

Παλαιότερα πρότυπα

Στο παρελθόν, όταν διαπιστωνόταν υψηλό PSA ή ταχέως αυξανόμενο PSA, ακόμη και σε χαμηλότερα επίπεδα, αυτό συχνά σήμαινε ότι ο άνδρας έπρεπε να υποβληθεί σε βιοψία προστάτη (δηλαδή στην επεμβατική λήψη δείγματος προστατικού ιστού, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως πόνο, αιμορραγία, λοίμωξη ή ακόμη και μη απαραίτητη θεραπεία παρακολούθησης) ή να συνεχίσει να επαναλαμβάνει τις εξετάσεις αίματος για PSA, με ή χωρίς δακτυλική εξέταση ορθού.

Οι γιατροί μπορεί επίσης να χρησιμοποιούσαν δύο παραλλαγές της εξέτασης PSA προκειμένου να αποφασίσουν ποια από τις δύο προσεγγίσεις θα ακολουθούσαν:

Ελεύθερο PSA. Το PSA κυκλοφορεί στο αίμα σε δύο μορφές: συνδεδεμένο με άλλες πρωτεΐνες ή μη συνδεδεμένο (ονομάζεται επίσης «ελεύθερο»). Η κανονική εξέταση PSA μετρά τόσο το συνδεδεμένο όσο και το μη συνδεδεμένο PSA (το ολικό PSA). Η εξέταση ελεύθερου PSA μετρά μόνο το μη συνδεδεμένο PSA. Ένα χαμηλότερο ποσοστό ελεύθερου PSA (κάτω από 25%) υποδεικνύει υψηλότερο κίνδυνο για καρκίνο, ενώ ένα πολύ χαμηλό ποσοστό ελεύθερου PSA (κάτω από 10%) υποδεικνύει ακόμη πιο προχωρημένο και ταχέως αναπτυσσόμενο καρκίνο του προστάτη.

Πυκνότητα του PSA. Η πυκνότητα PSA είναι το ολικό επίπεδο PSA (ng/mL) διαιρεμένο διά του όγκου του προστάτη (mL). Μια πυκνότητα PSA 0,15 ng/mL και άνω μπορεί να σχετίζεται με καρκίνο του προστάτη.

Η συνέχεια της ιστορίας του προληπτικού ελέγχου

Ο προληπτικός έλεγχος για καρκίνο του προστάτη έχει αλλάξει σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Σήμερα είναι μια διαδικασία πολλών βημάτων. «Έχουν παρέλθει οι μέρες που σε έστελναν για βιοψία αν εμφάνιζες μια τιμή PSA πάνω από το φυσιολογικό», δηλώνει ο δρ Marc B. Garnick, ογκολόγος και κύριος συντάκτης της Ειδικής Έκθεσης Υγείας του Χάρβαρντ με τίτλο Guide to Prostate Diseases (Οδηγός για τις Νόσους του Προστάτη) (www.health.harvard.edu/prostate).

Οι εξελίξεις στον τρόπο χρήσης της εξέτασης PSA, η ενσωμάτωση της τεχνολογίας και οι νέες μέθοδοι προληπτικού ελέγχου έχουν προσδώσει μεγαλύτερη ακρίβεια από ποτέ στη διάγνωση του καρκίνου του προστάτη. «Σήμερα είμαστε πολύ καλύτεροι στην αναγνώριση του καρκίνου χαμηλού βαθμού, ο οποίος μπορεί απλώς να τεθεί υπό παρακολούθηση, καθώς και του πιο επιθετικού καρκίνου, ο οποίος απαιτεί θεραπεία», δηλώνει ο δρ Garnick.

Εξελίξεις στον προληπτικό έλεγχο του καρκίνου του προστάτη

Ορισμένες επιστημονικές εξελίξεις έφεραν την επανάσταση στον προληπτικό έλεγχο του καρκίνου του προστάτη. Η σημαντικότερη από αυτές είναι, ίσως, η χρήση της μαγνητικής τομογραφίας (MRI). Πλέον, μια επιβεβαιωμένη παθολογική εξέταση PSA ακολουθείται συχνά από MRI, η οποία μπορεί να εντοπίσει στον προστάτη περιοχές που δείχνουν ύποπτες για καρκίνο.

Οι άνδρες με παθολογικό PSA και αρνητική MRI μπορούν να αποφύγουν τη βιοψία και να συνεχίσουν να παρακολουθούν το PSA με εξετάσεις αίματος. Αν τα αποτελέσματα της MRI είναι θετικά, συνήθως απαιτείται βιοψία. Σε αυτή την περίπτωση, ωστόσο, η MRI μπορεί επίσης να έχει καίριο ρόλο, βοηθώντας τους γιατρούς να πραγματοποιήσουν στοχευμένη βιοψία, που εστιάζεται στις περιοχές στις οποίες η μαγνητική τομογραφία έδειξε ενδείξεις καρκίνου.

Μια άλλη εξέλιξη που καθορίζει κατά πόσο απαιτείται βιοψία είναι η χρήση ειδικών εξετάσεων ούρων σε συνδυασμό με την MRI. Οι εξετάσεις ούρων αναζητούν βιοδείκτες καρκίνου. Η μία εξέταση μετρά το επίπεδο ενός αντιγόνου, του PCA3, που υπάρχει στα κύτταρα του προστάτη. Όταν τα κύτταρα του προστάτη γίνονται καρκινικά, το PCA3 αυξάνεται. Μια άλλη εξέταση ελέγχει για τυχόν αυξημένο επίπεδο δύο βιοδεικτών –του HOXC6 και του DLX1 mRNA– οι οποίοι σχετίζονται με καρκίνο του προστάτη που έχει περισσότερες πιθανότητες εξάπλωσης. Το πολύ χαμηλό επίπεδο αυτών των βιοδεικτών στα ούρα υποδηλώνει λιγότερο επιθετικό καρκίνο.

Οι εξελίξεις αυτές δεν απλοποιούν απαραίτητα τη διερεύνηση για τον καρκίνο του προστάτη. Παρέχουν, όμως, στους άνδρες και στους γιατρούς τους μια διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση που είναι πιο ακριβής και κατάλληλη από ποτέ.

Τι άλλαξε τη γνώμη αυτού του γιατρού

«Έως πρόσφατα, επέλεγα για τον εαυτό μου να μην κάνω εξέταση PSA ως προληπτικό έλεγχο για τον καρκίνο του προστάτη», αναφέρει ο δρ Howard LeWine, επίκουρος καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ και ιατρικός αρχισυντάκτης στις Εκδόσεις Υγείας του Χάρβαρντ. Όπως δηλώνει ο ίδιος, δύο ήταν οι εξελίξεις που τον έκαναν να αλλάξει γνώμη και να πραγματοποιεί πλέον περιοδικές εξετάσεις αίματος για PSA:

1. Η βελτίωση των διαγνωστικών προσεγγίσεων, που πλέον προχωρούν πέραν της εξέτασης PSA, προκειμένου να προβλέψουν ποιος έχει περισσότερες πιθανότητες να έχει καρκίνο χαμηλού βαθμού (που απαιτεί απλώς παρακολούθηση στην πάροδο του χρόνου), έναντι του καρκίνου υψηλότερου βαθμού (που απαιτεί άμεση θεραπεία).

2. Ισχυρά στοιχεία που δείχνουν ότι η επιλογή της λεγόμενης ενεργής παρακολούθησης, με ή χωρίς περιοδικές βιοψίες προστάτη, είναι μια λογική επιλογή για πολλούς άνδρες.

Σημείωση: Στόχος του περιοδικού Harvard Health Letter είναι να διερμηνεύει ιατρικές πληροφορίες για τον γενικό αναγνώστη με έγκαιρο και ακριβή τρόπο. Το περιεχόμενό του δεν προορίζεται να παρέχει προσωπική ιατρική συμβουλή, η οποία θα πρέπει να λαμβάνεται απευθείας από γιατρό.