Γράφει η Νίνα Μαρία Πασχαλίδου

Δεν είναι μόνο ότι οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν κατακόρυφα κάθε καλοκαίρι. Με τους διαρκείς και συχνότερες καύσωνες αλλάζει σταδιακά ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την ίδια τους την καθημερινότητα. Οι διαδρομές μέσα στην πόλη σχεδιάζονται διαφορετικά, οι εξωτερικές δουλειές αναβάλλονται, η κοινωνική ζωή περιορίζεται, οι λογαριασμοί του ηλεκτρικού αυξάνονται και το σπίτι μετατρέπεται ταυτόχρονα σε καταφύγιο και… φυλακή.

Η νέα πανελλαδική έρευνα της Metron Analysis για τη Mindworks Lab, που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο στο πλαίσιο του Greece Heatwave Project, επιχειρεί να καταγράψει κάτι που μέχρι σήμερα σπάνια μετριόταν: όχι μόνο πώς επηρεάζουν οι καύσωνες την καθημερινότητα των Ελλήνων, αλλά κυρίως πώς τους κάνουν να αισθάνονται.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι καύσωνες δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως ένα δυσάρεστο αλλά προσωρινό καλοκαιρινό επεισόδιο. Εχουν μετατραπεί σε μια μόνιμη απειλή που επηρεάζει την ποιότητα ζωής, την ψυχική κατάσταση, την οικονομία του νοικοκυριού και την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα της πολιτείας να προστατεύσει τους πιο ευάλωτους.

Σχεδόν οκτώ στους δέκα πολίτες θεωρούν ότι η Ελλάδα παραμένει απροετοίμαστη απέναντι στους φετινούς καύσωνες σε σχέση με πέρυσι, ενώ το 59% δηλώνει ότι η ακραία ζέστη επηρεάζει ήδη σημαντικά την καθημερινότητά του. Παράλληλα, το 77% αναφέρει αυξημένους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος εξαιτίας των υψηλών θερμοκρασιών.

Τα στοιχεία αναδεικνύουν επίσης μια κοινωνία που δείχνει έτοιμη να κινητοποιηθεί, χωρίς όμως να αισθάνεται ότι διαθέτει τα απαραίτητα εργαλεία. «Από τη μία έχει διαμορφωθεί η ανάγκη και η αίσθηση ότι πρέπει κάτι να κάνουμε γύρω από αυτό το θέμα για να προσαρμοστούμε. Από την άλλη, σαν πολίτες και σαν κοινότητες δεν θεωρούμε ότι έχουμε τα μέσα να το κάνουμε», λέει στην «Κ» ο κ. Ιάσονας Κάντας, υπεύθυνος Επικοινωνίας του Greece Heatwave Project και ένας από τους εμπνευστές της έρευνας. «Αρα χρειάζεται να καλυφθεί αυτό το κενό και να υπάρξουν τρόποι συμμετοχής των πολιτών».

Η αλλαγή ξεκινάει από τα συναισθήματα

Η έρευνα μετράει και τις αντιδράσεις των Ελλήνων. Σχεδόν εννέα στους δέκα Eλληνες θεωρούν πλέον τους καύσωνες απειλή για την ευημερία και την ποιότητα ζωής στο μέλλον. Για το 57% πρόκειται μάλιστα για σοβαρή ή πολύ σοβαρή απειλή, ενώ το 65% πιστεύει ότι τα φαινόμενα γίνονται ολοένα εντονότερα. Σχεδόν τρεις στους τέσσερις εκτιμούν ότι θα χρειαστεί να αλλάξουμε συνολικά τον τρόπο με τον οποίο ζούμε και μετακινούμαστε στις πόλεις κατά τις περιόδους ακραίας ζέστης.

Οι μεγαλύτερες επιπτώσεις καταγράφονται στις μετακινήσεις, στις εξωτερικές εργασίες, στον ύπνο και στην ξεκούραση. Ωστόσο, η έρευνα φωτίζει και τη λιγότερο ορατή πλευρά της κλιματικής κρίσης, το συναισθηματικό αποτύπωμα.

Η εξάντληση αναδεικνύεται ως το κυρίαρχο συναίσθημα των πολιτών κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα. Ακολουθούν η αίσθηση αδυναμίας να κάνουν κάτι ουσιαστικό και το αίσθημα εγκλωβισμού μέσα στο σπίτι ή στην πόλη. «Αυτό για εμάς έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον», εξηγεί ο κύριος Κάντας. «Συνολικά το project κοιτάζει πάρα πολύ έντονα τα συναισθήματα των ανθρώπων και το πώς αντιδρούν απέναντι στον καύσωνα, και όχι μόνο τις πεποιθήσεις και τις απόψεις τους. Είναι πολύ σημαντικό να μελετάμε τα συναισθήματα του κόσμου, αν θέλουμε να βρούμε τρόπους να κινητοποιηθεί. Πολλές φορές πιστεύουμε ότι αρκεί να δώσουμε δέκα στοιχεία για να αλλάξει η συμπεριφορά των ανθρώπων. Αυτό δεν ισχύει. Η αλλαγή ξεκινά από τη βάση των συναισθημάτων».

Eνας άνδρας στέκεται κάτω από το ντους στη δημόσια παραλία του Παλαιού Φαλήρου, κατά τη διάρκεια ενός ακόμη κύματος καύσωνα. (Φωτογραφία AP/Θανάσης Σταυράκης)

Οι γυναίκες βιώνουν πιο έντονα τον καύσωνα

Ενα ακόμη εύρημα που αιφνιδίασε τους ερευνητές αφορά τη διαφορά ανάμεσα στα φύλα. «Σε όλους τους δείκτες οι γυναίκες φαίνεται, πολύ απλά, να βιώνουν τους καύσωνες πολύ πιο έντονα», σημειώνει ο κύριος Κάντας. «Δεν περιμέναμε το εύρημα να είναι τόσο διαφορετικό ώστε να έχουμε ήδη έτοιμη εξήγηση. Δεν πραγματοποιήσαμε επαναληπτική έρευνα και επομένως μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε. Αλλά μπορεί να σχετίζεται με τον ρόλο της φροντίδας του σπιτιού και των λοιπών μελών της οικογένειας ή με άλλους παράγοντες που αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε να τεκμηριώσουμε. Είναι όμως ένα στοιχείο που αξίζει να διερευνηθεί περισσότερο».

Το εύρημα αυτό ανοίγει μια νέα συζήτηση, για το ότι η κλιματική κρίση δεν επηρεάζει όλους τους πολίτες με τον ίδιο τρόπο αλλά ενδέχεται να εντείνει ήδη υπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες. Στην οικονομική διάσταση, τα αποτελέσματα είναι επίσης αποκαλυπτικά.

Η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών δηλώνει ότι βλέπει τον λογαριασμό του ηλεκτρικού να αυξάνεται εξαιτίας της χρήσης κλιματισμού, ενώ αρκετοί αναγκάζονται να περιορίζουν ακόμη και τη χρήση του λόγω του κόστους, με αποτέλεσμα και οι θερμοκρασίες μέσα στα σπίτια να αυξάνονται επικίνδυνα.

Από την ατομική αντοχή στη συλλογική δράση

Σημαντική είναι επίσης η αντίφαση ανάμεσα στην πρόθεση των πολιτών να δράσουν και στην αίσθηση ότι είναι μόνοι τους απέναντι στο πρόβλημα. Το 70% περίπου των ερωτηθέντων θεωρεί ότι, όταν οι αρμόδιες αρχές δεν ανταποκρίνονται αποτελεσματικά, οι πολίτες και οι κοινότητες πρέπει να αναλαμβάνουν δράση. Ωστόσο, μόλις το 18% πιστεύει ότι η κοινότητά του διαθέτει τα μέσα για να το κάνει χωρίς κρατική υποστήριξη.

«Τα δεδομένα δεν δείχνουν έλλειψη διάθεσης για δράση», σχολιάζει ο Ιάσονας Κάντας. «Δείχνουν ένα κενό ανάμεσα στην αναγνώριση της ανάγκης και στα μέσα που διαθέτουν οι πολίτες για να ανταποκριθούν. Αυτό το κενό πρέπει να καλυφθεί με τρόπους συμμετοχής των πολιτών και με την απαραίτητη υποστήριξη από το κράτος και την αυτοδιοίκηση».

Το εύρημα αυτό εξηγεί ίσως και γιατί η αίσθηση αδυναμίας εμφανίζεται τόσο έντονα στα συναισθήματα των πολιτών. Η έρευνα δεν περιγράφει μια κοινωνία που αδιαφορεί, αλλά μια κοινωνία που αισθάνεται πως δεν ξέρει πώς να αντιδράσει. «Οι ειδοποιήσεις για ακραίους καύσωνες, για παράδειγμα, είναι απολύτως απαραίτητες και καλώς υπάρχουν», σημειώνει. «Αλλά δεν υπάρχει κάτι συμπληρωματικό δίπλα σε αυτές. Ουσιαστικά αυτό που λένε στον κόσμο είναι “μείνετε προστατευμένοι, μείνετε στο σπίτι”. Ετσι όμως ο άνθρωπος απομονώνεται. Δεν βγαίνει στη γειτονιά του, δεν βλέπει πώς μπορεί να οργανωθεί ή να προετοιμαστεί μαζί με άλλους για τέτοιου είδους φαινόμενα». Η εικόνα αυτή συνδέεται άμεσα και με το συναίσθημα του εγκλωβισμού που κατέγραψε η έρευνα. Τα συναισθήματα του εγκλωβισμού και της αδυναμίας ουσιαστικά οδηγούν τον άνθρωπο στην απομόνωση».

Σύμφωνα με την έρευνα, σχεδόν οκτώ στους δέκα πολίτες θεωρούν ότι η χώρα δεν είναι καλύτερα προετοιμασμένη απέναντι στους καύσωνες σε σχέση με πέρυσι. Το 60% πιστεύει ότι η κατάσταση παραμένει ίδια, ενώ ένα επιπλέον 18% θεωρεί ότι είναι ακόμη χειρότερη. Μόλις το 18% βλέπει κάποια ουσιαστική βελτίωση. Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία για την αξιολόγηση των θεσμών.

«Εχει ενδιαφέρον το πάρα πολύ χαμηλό ποσοστό ικανοποίησης των πολιτών σε σχέση με την προσαρμογή στους καύσωνες από όλους τους θεσμούς — από την κυβέρνηση, την αυτοδιοίκηση αλλά και την Ευρωπαϊκή Ενωση. Σε κανέναν από αυτούς δεν ξεπερνά το 15%», τονίζει ο υπεύθυνος της έρευνας. «Εχει ενδιαφέρον επίσης ότι δεν ρίχνουν όλο το φταίξιμο στις κυβερνήσεις, όπως ίσως θα περίμενε κανείς. Αναγνωρίζουν ευθύνες και σε άλλους παράγοντες, όπως οι επιχειρήσεις», προσθέτει.

Οι πόλεις πρέπει να αλλάξουν

Η έρευνα δείχνει επίσης τι ζητούν οι πολίτες από τις τοπικές αρχές. Βασική προτεραιότητα είναι περισσότερα δέντρα, σκιά και πράσινο, επιλογή που συγκεντρώνει το 61% των απαντήσεων. Ακολουθούν: περισσότεροι κλιματιζόμενοι δημόσιοι χώροι, ενίσχυση των ευάλωτων ομάδων και περισσότερα δημόσια σημεία με πόσιμο νερό.

«Τις ημέρες που οι πολίτες χρειάζονται περισσότερο από ποτέ το αστικό πράσινο, πολλές φορές η πρόσβαση στα πάρκα κλείνει λόγω του κινδύνου πυρκαγιάς», παρατηρεί ο κ. Κάντας. «Είναι μια δύσκολη εξίσωση. Οι δημοτικές αρχές φοβούνται, και δικαιολογημένα, γιατί πλέον ακόμη και ένα αστικό πάρκο μπορεί να πάρει φωτιά μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι χρειάζεται να βρεθεί μια καλύτερη ισορροπία».

«Ισως, τελικά, το σημαντικότερο μήνυμα της έρευνας να μην είναι ότι οι Ελληνες φοβούνται περισσότερο τη ζέστη. Είναι πως αισθάνονται ότι η προσαρμογή στην κλιματική κρίση δεν μπορεί πλέον να αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση ενός ατόμου. Χρειάζεται συλλογική οργάνωση και υποστήριξη, διαφορετικός σχεδιασμός των πόλεων και νέοι τρόποι, ώστε οι πολίτες να μη μένουν απλώς κλεισμένοι στα σπίτια τους περιμένοντας να περάσει το επόμενο κύμα καύσωνα», καταλήγει ο κύριος Κάντας συνοψίζοντας.