Γράφει η Τασούλα Επτακοίλη

Τα μάτια μας ποτέ δεν είναι πραγματικά στεγνά. Κάθε φορά που ανοιγοκλείνουμε τα βλέφαρά μας, ένα πολύ λεπτό στρώμα δακρύων απλώνεται πάνω στην επιφάνειά τους. Τα διατηρεί ενυδατωμένα και, παράλληλα, προστατεύει τον κερατοειδή, ώστε η όραση να παραμένει καθαρή. Τι συμβαίνει, όμως, όταν αυτό το υγρό στρώμα δεν λειτουργεί σωστά; Οταν εξατμίζεται πολύ γρήγορα, δεν ανανεώνεται επαρκώς ή δεν έχει τη σωστή σύσταση; Ή όταν εξωγενείς παράγοντες, όπως η επίμονη και πολύωρη χρήση οθονών, μας κάνουν να ανοιγοκλείνουμε λιγότερο τα μάτια, δυσχεραίνοντας την ανανέωση της δακρυϊκής στιβάδας; Τότε η επιφάνεια των ματιών ερεθίζεται και μπορεί να εμφανιστούν κάψιμο, τσούξιμο, φαγούρα, ερυθρότητα, αίσθημα ύπαρξης άμμου ή ξένου σώματος, κόπωση και θολή όραση. Αυτή είναι η ξηροφθαλμία.

«Πρόκειται για μια πολυπαραγοντική νόσο, που χαρακτηρίζεται από διαταραχή της ομοιόστασης της δακρυϊκής στιβάδας και προκαλεί ενοχλητικά συμπτώματα αλλά και διαταραχές της όρασης», εξηγεί στην «Κ» ο Ιωάννης Μαργέτης, χειρουργός οφθαλμίατρος, διευθυντής του Οφθαλμολογικού Τμήματος του Ευγενιδείου Θεραπευτηρίου του ΕΚΠΑ. «Η δακρυϊκή στιβάδα αποτελείται από τρεις βασικές στιβάδες προστασίας: τη λιπιδική, η οποία εμποδίζει την εξάτμιση, την υδαρή, η οποία μεταφέρει ηλεκτρολύτες, και τη βλεννώδη, η οποία σταθεροποιεί το δακρυϊκό φιλμ. Η διαταραχή της ισορροπίας τους οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο αλληλουχίας της βλάβης. Αρχικά εμφανίζεται αστάθεια των δακρύων, η οποία οδηγεί σε αύξηση της ωσμωτικότητας, δηλαδή του βαθμού συγκέντρωσης των διαλυμένων συστατικών που αυτά περιέχουν. Στη συνέχεια προκαλούνται φλεγμονή και κυτταρική βλάβη, με αποτέλεσμα περαιτέρω επιδείνωση της λειτουργίας της οφθαλμικής επιφάνειας. Η κυτταρική αφυδάτωση αποτελεί επίσης σημαντικό μέρος αυτής της διαδικασίας, καθώς η υπερωσμωτικότητα προκαλεί έξοδο νερού από τα κύτταρα, επομένως και σε φλεγμονώδη απόκριση». Με τη βοήθεια του κ. Μαργέτη θα δούμε τις αιτίες που πυροδοτούν αυτόν τον φαύλο κύκλο και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον σπάσουμε.

Πόσο συχνή είναι η ξηροφθαλμία;

Συχνότερη απ’ όσο ίσως πιστεύουμε. Οι μελέτες δίνουν αρκετά διαφορετικά ποσοστά, καθώς δεν χρησιμοποιούν όλες τα ίδια διαγνωστικά κριτήρια. Μια μεγάλη διεθνής μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε πρόσφατα υπολόγισε τον παγκόσμιο επιπολασμό της ξηροφθαλμίας σε περίπου 35%, δηλαδή έναν στους τρεις ανθρώπους. Η ηλικία και το φύλο φαίνεται να επηρεάζουν τη συχνότητά της, με υψηλότερα ποσοστά στις μεγαλύτερες ηλικίες και στις γυναίκες.

Τι την προκαλεί;

Στους παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνονται το περιβάλλον και ο τρόπος ζωής, όπως ο κλιματισμός, ένας ανεμιστήρας που στέλνει τον αέρα απευθείας προς το πρόσωπό μας, ο καπνός, η μειωμένη υγρασία και η πολύωρη χρήση οθονών, όπως ηλεκτρονικών υπολογιστών και κινητών τηλεφώνων. Ορισμένα φάρμακα έχουν επίσης καθοριστικό ρόλο στην εμφάνισή της: ειδικότερα, τα αντιισταμινικά και τα αντικαταθλιπτικά. Το ίδιο ισχύει για ορμονικές αλλαγές, όπως αυτές που παρατηρούνται κατά την εμμηνόπαυση.

Οι φακοί επαφής;

Ναι, οπωσδήποτε, καθώς βρίσκονται σε άμεση επαφή με το δακρυϊκό φιλμ και την επιφάνεια του ματιού. Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, οι χρήστες φακών επαφής εμφανίζουν κίνδυνο ξηροφθαλμίας 2,38 φορές υψηλότερο και κίνδυνο έντονων συμπτωμάτων 3,61 φορές υψηλότερο σε σχέση με όσους δεν τους χρησιμοποιούν. Βέβαια, τίποτα δεν είναι απόλυτο. Το είδος των φακών, το υλικό τους, πόσες ώρες φοριούνται, η σωστή ή μη φροντίδα τους είναι παράγοντες που πρέπει να συνυπολογίζονται.

Η ένταση των συμπτωμάτων είναι σταθερή;

Οχι, παρουσιάζει διακύμανση. Η θολή όραση είναι συχνά διαλείπουσα, ενώ τα συμπτώματα ξηρότητας, καψίματος ή πόνου συνήθως επιδεινώνονται προς το βράδυ, λόγω της συσσωρευμένης επιβάρυνσης των ματιών μας, που περνούν διάφορες «δοκιμασίες» στη διάρκεια της ημέρας.

Μπορεί κάποιος να έχει ταυτόχρονα ξηροφθαλμία και έντονη δακρύρροια;

Φυσικά, γιατί όταν το μάτι ερεθιστεί, μπορεί να αντιδράσει παράγοντας ξαφνικά πολλά, υδαρή δάκρυα. Αυτά όμως δεν έχουν την ίδια σύνθεση και σταθερότητα με το φυσιολογικό δακρυϊκό φιλμ. Γι’ αυτό και δεν ανακουφίζουν τον ασθενή από τα συμπτώματα.

Τι ρόλο παίζουν τα νεύρα του ματιού;

Ο κερατοειδής, δηλαδή το διαφανές μπροστινό μέρος του ματιού, έχει πάρα πολλές νευρικές απολήξεις. Αυτές βοηθούν το μάτι να καταλαβαίνει τι συμβαίνει στην επιφάνειά του. Τα νεύρα συμμετέχουν επίσης σε σημαντικές λειτουργίες, όπως το βλεφάρισμα και η παραγωγή δακρύων. Με άλλα λόγια, το μάτι διαθέτει ένα είδος «συστήματος συναγερμού» που ενημερώνει τον οργανισμό μας όταν κάτι δεν πάει καλά. Οταν όμως ο ερεθισμός επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο τρόπος που αυτό το σύστημα αντιδρά ενδέχεται να αλλάξει. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει πάντα απόλυτη σχέση ανάμεσα σε αυτό που βλέπει ο οφθαλμίατρος στην εξέταση και σε αυτό που αισθάνεται ο ασθενής. Κάποιος μπορεί να έχει έντονο κάψιμο, πόνο ή αίσθηση ξένου σώματος, ενώ τα εμφανή σημάδια στην επιφάνεια του ματιού του να είναι σχετικά περιορισμένα. Κάποιος άλλος μπορεί να έχει αρκετές αλλοιώσεις στην επιφάνεια του ματιού, αλλά να αναφέρει λιγότερη ενόχληση. Γι’ αυτό η ξηροφθαλμία χρειάζεται να αξιολογείται συνολικά και όχι μόνο με βάση το «πόσο στεγνό φαίνεται το μάτι».

Πότε χρειάζεται έλεγχος;

Η ξηροφθαλμία δεν είναι συνήθως επείγουσα κατάσταση. Οταν όμως τα συμπτώματα επιμένουν, επανέρχονται συχνά ή αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινότητα και την όρασή μας, χρειάζεται οφθαλμολογική αξιολόγηση. Δεν πρέπει να αποδίδουμε αυτομάτως κάθε κοκκίνισμα, κάψιμο ή προσωρινή θολή όραση στην ξηροφθαλμία. Αλλά έντονος πόνος, σημαντική ή επίμονη διαταραχή της όρασης ή έντονη φωτοφοβία απαιτούν άμεση εκτίμηση από οφθαλμίατρο.

Τι πρέπει να κάνουμε;

Το ζητούμενο δεν είναι να εξασφαλίσουμε απλώς υγρασία στο μάτι, αλλά να προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε τις αιτίες της ξηροφθαλμίας και να τις αντιμετωπίσουμε. Ανάλογα με την περίπτωση, βεβαίως, μπορούν να χρησιμοποιηθούν τεχνητά δάκρυα, ιδιαίτερα όταν υπάρχει διαρκής ανάγκη για ενυδάτωση. Καλό είναι να προτιμώνται σκευάσματα χωρίς συντηρητικά, ειδικά όταν η χρήση τους μέσα στην ημέρα είναι συχνή. Μπορεί επίσης να χρειαστεί θεραπευτική αντιμετώπιση των βλεφάρων και των μεϊβομιανών αδένων, όταν αυτοί δεν λειτουργούν σωστά. Οταν η φλεγμονή είναι έντονη, ο οφθαλμίατρος προτείνει ειδική φαρμακευτική θεραπεία. Τέλος, μερικές απλές καθημερινές κινήσεις βοηθούν πολύ: αποφεύγουμε να μας χτυπάει αέρας απευθείας στα μάτια. Κάνουμε συχνά διαλείμματα από την οθόνη. Θυμόμαστε να βλεφαρίζουμε. Προσέχουμε το περιβάλλον μας: η διατήρηση επαρκούς υγρασίας στον χώρο μας μειώνει την ξηρότητα.

Η πρόληψη

Δεν μπορούμε να απαλείψουμε όλους τους παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση της ξηροφθαλμίας, μπορούμε όμως να περιορίσουμε αρκετούς από αυτούς. Αποφεύγουμε την άμεση ροή αέρα προς τα μάτια, φροντίζουμε ώστε ο χώρος μας να μην είναι υπερβολικά ξηρός, κάνουμε διαλείμματα από την πολύωρη χρήση οθονών και θυμόμαστε να ανοιγοκλείνουμε τα βλέφαρα συχνά. Εάν χρησιμοποιούμε φακούς επαφής, έχει σημασία να τηρούμε σχολαστικά τις οδηγίες για τη χρήση και τη φροντίδα τους. Οταν τα συμπτώματα επιμένουν, η σωστή διάγνωση είναι σημαντικότερη από την απλή αντιμετώπισή τους με ένα τυχαίο σκεύασμα.

Η διάγνωση

«Η διάγνωση δεν βασίζεται μόνο σε αυτό που αισθάνεται ο ασθενής. Οι οφθαλμίατροι χρειάζεται να καταλάβουμε γιατί εμφανίζονται τα συμπτώματα. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να ελέγξουμε αν παράγονται αρκετά δάκρυα, πόσο μένουν πάνω στο μάτι, πόσο γρήγορα εξατμίζονται, μαζί με την κατάσταση του κερατοειδούς και του επιπεφυκότος, μεταξύ άλλων», λέει ο Ιωάννης Μαργέτης, χειρουργός οφθαλμίατρος, διευθυντής του Οφθαλμολογικού Τμήματος του Ευγενιδείου Θεραπευτηρίου του ΕΚΠΑ. «Δεν έχουν όλοι οι ασθενείς την ίδια μορφή ξηροφθαλμίας. Σε πολλούς κυριαρχεί η γρήγορη εξάτμιση των δακρύων. Σε άλλους μπορεί να υπάρχει πρόβλημα στους αδένες των βλεφάρων ή έντονος ερεθισμός της επιφάνειας. Γι’ αυτό και η θεραπεία είναι πάντοτε εξατομικευμένη».