ΠΗΓΗ: ΒΒC
Ηταν 24 Φεβρουαρίου 2022. Λίγες ώρες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, ο Βλαντίμιρ Πούτιν συγκέντρωσε τους πλουσιότερους επιχειρηματίες της χώρας στην επιβλητική Αίθουσα της Αικατερίνης, στο Κρεμλίνο.
Περισσότεροι από 30 δισεκατομμυριούχοι κάθονταν ο ένας δίπλα στον άλλο, φορώντας μάσκες λόγω της πανδημίας. Ενας Ρώσος δημοσιογράφος τούς περιέγραψε ως «χλωμούς και άυπνους».
Ο Πούτιν μπήκε στην αίθουσα χωρίς μάσκα και κάθισε στην απέναντι πλευρά, αφήνοντας μια τεράστια απόσταση ανάμεσα στον ίδιο και στους επιχειρηματίες.
Το μήνυμά του ήταν σαφές: περίμενε τη στήριξή τους. «Θα ήθελα να σας καλέσω να δείξετε κατανόηση για όσα συμβαίνουν και να συνεργαστείτε με την κυβέρνηση για να βρούμε τα εργαλεία που θα στηρίξουν την παραγωγή, την οικονομία και τις θέσεις εργασίας», είπε.
Κανένας από τους προσκεκλημένους δισεκατομμυριούχους δεν μίλησε.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, η σιωπή εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τη σχέση της ρωσικής οικονομικής ελίτ με το Κρεμλίνο. Ωστόσο, σύμφωνα με εκτενές ρεπορτάζ του BBC, πίσω από αυτήν αρχίζουν να διαμορφώνονται σκέψεις για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν.
Οι πανίσχυροι ολιγάρχες και η απόλυτη κυριαρχία του Κρεμλίνου
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991 δημιούργησε μια νέα τάξη επιχειρηματιών, οι οποίοι απέκτησαν τεράστιες περιουσίες μέσα από την ιδιωτικοποίηση κρατικών επιχειρήσεων.
Στη χαοτική δεκαετία του 1990, τα χρήματα μεταφράζονταν συχνά σε πολιτική εξουσία. Οι ολιγάρχες μπορούσαν να επηρεάζουν κυβερνητικές αποφάσεις και πολιτικούς, μέσα σε ένα περιβάλλον εκτεταμένης διαφθοράς και βίαιων συγκρούσεων.
Η άνοδος του Πούτιν στην προεδρία, το 2000, άλλαξε τις ισορροπίες. Ο νέος πρόεδρος δεν ήταν διατεθειμένος να μοιραστεί την πολιτική εξουσία με τους δισεκατομμυριούχους.
Η περίπτωση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι αποτέλεσε προειδοποίηση. Το 2003, ο τότε πλουσιότερος άνθρωπος της Ρωσίας, ο οποίος χρηματοδοτούσε οργανώσεις της αντιπολίτευσης, κατηγόρησε τον Πούτιν για εκτεταμένη διαφθορά. Ακολούθησε η σύλληψή του και πέρασε δέκα χρόνια στη φυλακή, έπειτα από καταδίκες για φοροδιαφυγή, απάτη και υπεξαίρεση. Ο ίδιος αρνήθηκε τις κατηγορίες.
Ο χρηματοδότης Μπιλ Μπράουντερ, παλαιότερα ένας από τους μεγαλύτερους ξένους επενδυτές στη Ρωσία, θυμάται την αλλαγή στη συμπεριφορά των ολιγαρχών όταν εμφανιζόταν ο Πούτιν. Οπως περιγράφει στο BBC, επιχειρηματίες που προηγουμένως συμπεριφέρονταν με απόλυτη αυτοπεποίθηση μετατρέπονταν μπροστά του σε «εντελώς υποταγμένα, σχεδόν απελπισμένα μαθητούδια».
Πλουσιότεροι από ποτέ, αλλά χωρίς πολιτική δύναμη
Μετά την εισβολή στην Ουκρανία, το Κρεμλίνο διατήρησε τον έλεγχο της επιχειρηματικής ελίτ εφαρμόζοντας μια πολιτική ανταμοιβών και τιμωριών.
Οσοι επέκριναν τον πόλεμο είδαν περιουσιακά τους στοιχεία να κατάσχονται, ενώ επιχειρηματίες που παρέμειναν πιστοί στην κυβέρνηση εξασφάλισαν επικερδή κρατικά συμβόλαια.
Σύμφωνα με το Forbes, η Ρωσία αριθμεί πλέον 155 δισεκατομμυριούχους, περισσότερους από ποτέ, με συνολική περιουσία που πλησιάζει τα 700 δισ. δολάρια.
Ωστόσο, η οικονομική τους ισχύς δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη πολιτική επιρροή. «Είναι πλούσιοι επειδή έχουν κάποια σχέση με τον Πούτιν, όχι το αντίστροφο», εξηγεί ο εξόριστος πρώην σύμβουλος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Νεκράσοφ.
Παράλληλα, οι δυτικές κυρώσεις έχουν περιορίσει τις δυνατότητές τους εκτός Ρωσίας, από τις μετακινήσεις με ιδιωτικά αεροσκάφη μέχρι τη χρήση πολυτελών περιουσιακών στοιχείων.
Σύμφωνα με αναλυτές που μίλησαν στο BBC, ορισμένοι επιχειρηματίες αρχίζουν πλέον να συζητούν τι θα ακολουθήσει όταν ο Πούτιν αποχωρήσει από την εξουσία.
Τα τρία σενάρια για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν
Ο Ρώσος πρόεδρος συμπλήρωσε τον περασμένο μήνα τα 74 χρόνια. Δεν υπάρχει άμεση ένδειξη αποχώρησής του ούτε λόγος να θεωρείται ότι αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας.
Ωστόσο, οι συνομιλητές του BBC εξετάζουν τρεις πιθανές εξελίξεις για την περίοδο μετά την προεδρία του.
Η πρώτη είναι μια δημοκρατική μετάβαση, με αποκατάσταση πολιτικών θεσμών και μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση. Οι αναλυτές, ωστόσο, θεωρούν αυτό το ενδεχόμενο το λιγότερο πιθανό, εξαιτίας της αποδυνάμωσης των δημοκρατικών θεσμών κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.
Η δεύτερη πιθανότητα είναι η διατήρηση του αυταρχικού συστήματος υπό έναν νέο ηγέτη. Η αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο εκτιμά, πάντως, ότι ένας διάδοχος του Πούτιν θα ήταν αρχικά ασθενέστερος, με λιγότερους πόρους και μικρότερη εξουσία.
Το τρίτο σενάριο προβλέπει την επιστροφή σε ένα σύστημα που θα θυμίζει τη δεκαετία του 1990, με ισχυρές επιχειρηματικές ομάδες και οικονομικά συμφέροντα να αποκτούν ξανά καθοριστικό πολιτικό ρόλο. Σύμφωνα με το BBC, αυτό είναι το ενδεχόμενο που επιθυμούν αρκετοί από τους Ρώσους μεγιστάνες.
«Θα ήθελαν να επιστρέψουν σε μια εποχή που τους άκουγαν, όταν δεν τους αφαιρούσαν περιουσιακά στοιχεία και όταν κατανοούσαν τους κανόνες του παιχνιδιού», λέει η Προκοπένκο.
Από τον «αρχηγό» στον «παππού»: Η αλλαγή στη γλώσσα των ολιγαρχών
Ενδεικτική της μεταβολής είναι, σύμφωνα με την Προκοπένκο, η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι επιχειρηματίες αναφέρονται ιδιωτικά στον Πούτιν.
Παλαιότερα χρησιμοποιούσαν χαρακτηρισμούς όπως «Nachalnik» («Αρχηγός»), «Perviy» («Πρώτος») ή τα αρχικά του ονόματός του. Τώρα, ορισμένοι τον αποκαλούν «Ded», δηλαδή «παππού» ή «γεράκο», με μια δόση περιφρόνησης, όπως εξηγεί η αναλύτρια.
Η αλλαγή αυτή, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι επιχειρηματίες είναι έτοιμοι να τον αμφισβητήσουν. Η ίδια περιγράφει χαρακτηριστικά μια συνάντησή της με δισεκατομμυριούχο, ο οποίος καθόταν πάνω στο κινητό του τηλέφωνο καθ’ όλη τη διάρκεια της συζήτησης, πιστεύοντας ότι έτσι θα δυσκόλευε ενδεχόμενη παρακολούθηση από τις μυστικές υπηρεσίες.
Ο δισεκατομμυριούχος που μίλησε για το τέλος της μονοπρόσωπης εξουσίας
Μια σπάνια δημόσια παρέμβαση ήρθε από τον Αντρέι Μέλνιτσενκο, έναν από τους πλουσιότερους Ρώσους και ισχυρό επιχειρηματία στον κλάδο των λιπασμάτων.
Σε συνέντευξή του στον Economist, υποστήριξε ορισμένες από τις θέσεις του Κρεμλίνου για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Παράλληλα, όμως, τάχθηκε υπέρ μιας αλλαγής που θα έβαζε τέλος στη μονοπρόσωπη διακυβέρνηση και θα ενίσχυε τις σχέσεις της Ρωσίας με τον υπόλοιπο κόσμο.
Ο δημοσιογράφος Αρκάντι Οστρόφσκι, που του πήρε τη συνέντευξη, θεωρεί ότι ο Μέλνιτσενκο δεν εξέφραζε αποκλειστικά προσωπικές απόψεις, αλλά και προβληματισμούς άλλων επιχειρηματιών.
Παράλληλα, οι περισσότεροι παρατηρητές εκτιμούν ότι η συνέντευξη πιθανότατα πραγματοποιήθηκε με κάποια μορφή έγκρισης του Κρεμλίνου, χωρίς να είναι γνωστό γιατί οι αρχές θα επέτρεπαν μια τέτοια παρέμβαση.
Κανένας άλλος ολιγάρχης δεν έσπευσε να τον υποστηρίξει δημόσια.
Το μέλλον που συζητούν, αλλά φοβούνται να διεκδικήσουν
Ο Οστρόφσκι εκτιμά ότι πολλοί Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι αισθάνονται πως ο πόλεμος έχει οδηγήσει τη χώρα σε ένα «πλήρες αδιέξοδο», στερώντας της την προοπτική του μέλλοντος.
Ο Νεκράσοφ αναφέρει ότι ορισμένοι επιχειρηματίες προσπαθούν ήδη να καλλιεργήσουν σχέσεις με κατάλληλους αξιωματούχους των υπηρεσιών ασφαλείας και υπουργούς, χωρίς όμως να προχωρούν περισσότερο.
Ο Μπιλ Μπράουντερ θεωρεί ότι, παρά τη δυσαρέσκειά τους, δύσκολα θα επιχειρήσουν να κινηθούν εναντίον του Πούτιν όσο παραμένει στην εξουσία, καθώς φοβούνται τις συνέπειες.
Οι ολιγάρχες που κάποτε επηρέαζαν τις αποφάσεις στην κορυφή του ρωσικού κράτους συζητούν πλέον την πιθανότητα να ανακτήσουν μέρος της παλιάς τους ισχύος. Το ερώτημα που θέτει το BBC είναι κατά πόσον οι διάδοχοι του σημερινού συστήματος θα τους επιτρέψουν να το κάνουν.




























