Kathimerini.gr
Με μια ριψοκίνδυνη «φυγή προς τα εμπρός» μέσω της γενικευμένης καταστολής απαντούν οι αρχές της Τεχεράνης στο χωρίς προηγούμενο, εδώ και τουλάχιστον 16 χρόνια, κύμα διαδηλώσεων που απλώνεται πλέον και στις 31 επαρχίες της χώρας, αποκτώντας ανοιχτά αντικαθεστωτικό χαρακτήρα. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προειδοποίησε πρόσφατα την ηγεσία του Ιράν να μην αντιμετωπίσει με φονική βία τους διαδηλωτές, απειλώντας ότι σε διαφορετική περίπτωση οι ΗΠΑ θα αναλάβουν δράση – μια απειλή που απέκτησε μεγαλύτερο βάρος μετά την αμερικανική επιδρομή στη Βενεζουέλα και την απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο.
Σε ομιλία του που μεταδόθηκε από τα κρατικά ραδιοτηλεοπτικά μέσα, ο ανώτατος ηγέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, προειδοποίησε ότι «δεν θα υποχωρήσει» απέναντι στους διαδηλωτές, τους οποίους χαρακτήρισε «σαμποτέρ» και «βάνδαλους», κατηγορώντας τους ότι υποκινούνται από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. «Καταστρέφουν τους δρόμους τους για να ικανοποιήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες», ανέφερε ο 86χρονος ηγέτης, θυμίζοντας ότι ο Τραμπ «προσέτρεξε να τους βοηθήσει», και του συνέστησε «να ασχοληθεί με τη δική του χώρα». Σε μια άλλη αποστροφή της ομιλίας του, κατηγόρησε τον Αμερικανό πρόεδρο ότι «έχει βαμμένα τα χέρια του με αίμα Ιρανών», παραπέμποντας στους αμερικανικούς βομβαρδισμούς στη διάρκεια του περυσινού πολέμου των 12 ημερών με το Ισραήλ.
Η εισαγγελία
Λίγο μετά την ομιλία Χαμενεΐ, ο γενικός εισαγγελέας Τεχεράνης απείλησε πως όσοι «σαμποτέρ» συλλαμβάνονται για λεηλασία δημοσίων κτιρίων ή για προσφυγή στην ένοπλη βία θα αντιμετωπίζουν τη θανατική ποινή. Είχε προηγηθεί η προειδοποίηση του επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, Γκολαμχοσεϊν Μοχσενί – Ετζεϊ ότι η τιμωρία των αντικυβερνητικών διαδηλωτών θα είναι «αποφασιστική, αυστηρότατη και με κανένα ίχνος επιείκειας». Κρατικά μέσα ενημέρωσης εμφάνιζαν τους διαδηλωτές ως ενεργούμενα της τρομοκρατικής οργάνωσης «Μουτζαχεντίν του Λαού», η ηγεσία της οποίας είχε υποστηριχθεί από τον Σαντάμ Χουσεΐν και βρίσκεται στο εξωτερικό.
Το κύμα των διαδηλώσεων ξεκίνησε στις 28 Δεκεμβρίου από το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, εκφράζοντας την αγανάκτηση των εμπόρων για την κατάρρευση του εθνικού νομίσματος, του ριάλ, και τον αχαλίνωτο πληθωρισμό που έχει φτάσει στο 40%. Στην πορεία, όμως, πήρε ανοιχτά πολιτικά χαρακτηριστικά, με συνθήματα όπως «Θάνατος στον Χαμενεΐ» και «Ελευθερία» να χρωματίζουν πολλές από τις διαδηλώσεις.
Καθώς η ιρανική αντιπολίτευση δεν διαθέτει, αυτή τη στιγμή, αναγνωρίσιμη πολιτική ηγεσία, ο Ρεζά Παχλεβί, γιος του σάχη που κυβέρνησε επί δεκαετίες με τυραννικό τρόπο τη χώρα και ανατράπηκε από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, ήρθε να καλύψει το κενό. Από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ζει, κάλεσε τους πολίτες του Ιράν να κατέβουν στους δρόμους για να ρίξουν το θεοκρατικό καθεστώς, στις 8 το βράδυ της Πέμπτης και της Παρασκευής (κάτι σαν το δικό μας Σαββατοκύριακο στις μουσουλμανικές χώρες).
Οταν τα ρολόγια έδειχναν 8 μ.μ., την Πέμπτη, σε αρκετές συνοικίες της Τεχεράνης υψώνονταν από τα μπαλκόνια κραυγές όπως «Θάνατος στον δικτάτορα», «Θάνατος στην Ισλαμική Δημοκρατία» και «Αυτή είναι η τελευταία μάχη – ο Παχλεβί θα επιστρέψει». Ανάλογες σκηνές εκτυλίχθηκαν στο Ισφαχάν, στη Σιράζ, στη Μασάντ και στην Μπουσχέρ, όπου επίσης έλαβαν χώρα μεγάλες διαδηλώσεις και συγκρούσεις με τις δυνάμεις καταστολής. Σύμφωνα με το πρακτορείο Human Rights Activists, που εδρεύει στις ΗΠΑ, μέχρι χθες είχαν σκοτωθεί τουλάχιστον 34 διαδηλωτές και τέσσερις αστυνομικοί, ενώ έγιναν περί τις 2.200 συλλήψεις. Ορισμένοι από τους διαδηλωτές ήταν ένοπλοι.
Προκειμένου να εμποδίσουν τη λήψη μηνυμάτων του Παχλεβί από τους Ιρανούς πολίτες και να δυσχεράνουν την επικοινωνία μεταξύ τους, οι Αρχές έκλεισαν το Ιντερνετ και μπλόκαραν τη διεξαγωγή τηλεφωνικών κλήσεων με το εξωτερικό, περιορίζοντας αυτή τη δυνατότητα μόνο στους λίγους κατόχους δορυφορικών τηλεφώνων. Είναι αμφίβολο κατά πόσον η ανταπόκριση στο κάλεσμα του Παχλεβί αντικατοπτρίζει θετικά συναισθήματα απέναντί του και διάθεση για παλινόρθωση της μοναρχίας από σημαντική μερίδα του πληθυσμού, ή αν ο γιος του σάχη απλώς καλύπτει συγκυριακά το κενό πολιτικής εκπροσώπησης της αντιπολίτευσης.
Απειλές
Ο Τραμπ πάντως, ερωτηθείς για το αν σκοπεύει να συναντηθεί με τον Παχλεβί, στη διάρκεια συνέντευξής του στο Fox News, δήλωσε ότι δεν το θεωρεί πρέπον, τουλάχιστον για την ώρα. Ωστόσο ο Αμερικανός πρόεδρος δεν παρέλειψε να επανέλθει στις απειλές του, προσπαθώντας να αποτρέψει τη χρήση εκτεταμένης βίας από τις ιρανικές αρχές εναντίον του αντικαθεστωτικού κινήματος.
«Είμαστε έτοιμοι να πλήξουμε πολύ δυνατά», δήλωσε ο Τραμπ, ενώ χαιρέτισε «τον απίστευτο ενθουσιασμό (του ιρανικού λαού) να ανατρέψει το καθεστώς». Μάλιστα ο Αμερικανός πρόεδρος επισήμανε στον οικοδεσπότη του, Σον Χάνιτι, ότι ο αγιατολάχ Χαμενεΐ «ψάχνει μέρος για να φύγει» (από το Ιράν), καθώς, όπως είπε, «τα πράγματα εξελίσσονται πολύ άσχημα γι’ αυτόν».
Από την πλευρά του, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπέντζαμιν Νετανιάχου εγκωμίασε τους διαδηλωτές, κάνοντας λόγο για «μια αποφασιστική στιγμή όπου ο ιρανικός λαός παίρνει το μέλλον του στα δικά του χέρια». Διπλωματική πηγή στο Παρίσι σημείωσε ότι η Γαλλία «κατανοεί τις θεμιτές προσδοκίες του ιρανικού λαού» και κάλεσε τις Αρχές να δείξουν «μέγιστη αυτοσυγκράτηση».
Στο μικροσκόπιο το εκρηκτικό μείγμα που βύθισε στο χάος το Ιράν
Το Ιράν βρίσκεται στη δίνη μαζικών και οργισμένων αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, με χιλιάδες πολίτες να καταγγέλλουν ηχηρά την κυβερνητική καταστολή και την οικονομική κατάρρευση, και με το θεοκρατικό καθεστώς να απαντά με σφαίρες και «μπλακ άουτ» στο Διαδίκτυο. Ομως, ποια ήταν η θρυαλλίδα των διαδηλώσεων και τελικά πόσο απειλούν το καθεστώς;
Πάνω από 390 διαδηλώσεις έχουν πραγματοποιηθεί και στις 31 επαρχίες της χώρας, σύμφωνα με το αμερικανικό πρακτορείο ειδήσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, όπως διευκρινίζει το Associated Press, το πραγματικό εύρος των διαδηλώσεων είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Η κατάρρευση του ριάλ, του εθνικού νομίσματος, προκάλεσε μια διογκούμενη κρίση στο Ιράν, εκτινάσσοντας τις τιμές του κρέατος, του ρυζιού και άλλων βασικών προϊόντων της ιρανικής καθημερινότητας. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από τους εμπόρους της Τεχεράνης στα τέλη Δεκεμβρίου και πολύ γρήγορα γενικεύτηκαν και επεκτάθηκαν. Αν και αρχικά επικεντρώνονταν σε οικονομικά ζητήματα, σύντομα στις φωνές των διαδηλωτών εντάχθηκαν συνθήματα κατά των κοινωνικών ανισοτήτων, της καταδυνάστευσης, των διακρίσεων κατά των γυναικών, της βίαιης καταστολής των αντιφρονούντων, της απόλυτης εξουσίας επί των θρησκευτικών και κρατικών υποθέσεων από τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, σε μια χώρα όπου η λαϊκή οργή σιγοβράζει εδώ και χρόνια – ιδίως μετά τον θάνατο της 22χρονης Μαχσά Αμίνι, το 2022.
Διαφορές
Οι σημερινές διαδηλώσεις είναι οι μεγαλύτερες που έχουν πραγματοποιηθεί από τις μαζικές και φονικές διαμαρτυρίες του 2022, τις οποίες πυροδότησε ο θάνατος της Μαχσά Αμίνι ενώ βρισκόταν υπό την κράτηση της θρησκευτικής αστυνομίας. Οι τωρινές διαφοροποιούνται και ως προς την αφετηρία τους, αφού ξεκίνησαν από τους λεγόμενους bazaaris, την τάξη των εμπόρων, που διαχρονικά θεωρείται πιστή στο καθεστώς. Μέσα από τη μακροχρονίως αγαστή σχέση μεταξύ των bazaaris και του σιιτικού κλήρου, οι έμποροι διαδραμάτισαν κομβικό ρόλο στην ιστορία του Ιράν, κινώντας τα νήματα στις πιο κρίσιμες καμπές της. Επιπλέον, οι τωρινές διαδηλώσεις πραγματοποιούνται εν μέσω εξωτερικών παρεμβάσεων. Μετά έξι και πλέον μήνες από την κοινή αμερικανοϊσραηλινή επίθεση κατά του Ιράν, ο πρόεδρος Τραμπ έθεσε εκ νέου το ενδεχόμενο νέας επίθεσης.
Πρόσφατα, επανέλαβε την απειλή του ότι θα επέμβει στρατιωτικά εάν οι ιρανικές αρχές σκοτώσουν διαδηλωτές. «Τους έχω ενημερώσει ότι εάν αρχίσουν να σκοτώνουν κόσμο, κάτι που τείνουν να κάνουν κατά τη διάρκεια των ταραχών, θα τους χτυπήσουμε σφοδρά», δήλωσε σε συνέντευξή του στο Hugh Hewitt Show.
Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του, ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν αυτοπροβλήθηκε ως υπερασπιστής της εργατικής τάξης, ευαγγελιζόμενος οικονομική ανακούφιση, ενώ παράλληλα κατήγγειλε τις αμερικανικές κυρώσεις και τη διαφθορά. Πάνω από ένα χρόνο μετά την εκλογή του, η εργατική και η μεσαία τάξη βρίσκονται σε δεινή θέση. Η διαφθορά σε όλους τους τομείς της κυβέρνησης, η κακοδιαχείριση των πόρων, τα περιβαλλοντικά προβλήματα και η στασιμότητα της ηγεσίας έχουν φέρει την κυβέρνηση στο χείλος του γκρεμού. Εξωτερικοί παράγοντες, όπως οι επώδυνες κυρώσεις και η πιθανότητα ενός νέου πολέμου με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, έχουν προκαλέσει πανικό στο κράτος και ανησυχία στον πληθυσμό. Οι συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες αποτελούν τη μεγαλύτερη δημόσια πρόκληση για το καθεστώς μετά τον πόλεμο των 12 ημερών με το Ισραήλ τον Ιούνιο. Σύμφωνα με αναλυτές, χωρίς μια βιώσιμη αλλαγή, οι διαμαρτυρίες είναι απίθανο να οδηγήσουν σε αλλαγή καθεστώτος.
Ο «Αξονας της Αντίστασης», μια άτυπη συμμαχία για το Ιράν αποτελούμενη από πολιτικές και στρατιωτικές οργανώσεις (Χαμάς, Χεζμπολάχ, Χούθι, καθεστώς Μπασάρ αλ Ασαντ), έχει αποδυναμωθεί σοβαρά τα τελευταία χρόνια.
Τι ανησυχεί τη Δύση
Πάγια ανησυχία των ΗΠΑ και των δυτικών συμμάχων τους είναι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Παρότι η Τεχεράνη επιμένει πως το πρόγραμμά της είναι προσανατολισμένο σε μη στρατιωτικούς σκοπούς, δηλαδή στην παραγωγή ενέργειας, και υπόκειται σε ελέγχους από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας, ο εμπλουτισμός ουρανίου σε υψηλά επίπεδα (60%) εγείρει ανησυχίες ότι η χώρα βρίσκεται κοντά στην ανάπτυξη πυρηνικού όπλου.
Τα τελευταία χρόνια, οι σχέσεις του Ιράν και των ΗΠΑ κυμαίνονται μεταξύ απροκάλυπτης εχθρότητας και επιφυλακτικής διπλωματίας. Το απόγειο της μεταξύ τους συνεργασίας σφραγίστηκε το 2015, με τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, με την οποία το Ιράν περιόρισε σημαντικά το πρόγραμμά του σε αντάλλαγμα για την άρση των κυρώσεων. Ωστόσο, το 2018, υπό την πρώτη θητεία Τραμπ, οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν μονομερώς από εκείνη τη συμφωνία, προκαλώντας νέες εντάσεις στη Μέση Ανατολή, οι οποίες κορυφώθηκαν μετά την επίθεση της Χαμάς εναντίον του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.
