Κινδυνεύουμε στην Ευρώπη από τον ιό Eμπολα, που έχει ήδη εξαπλωθεί στην Αφρική, απειλώντας εκατοντάδες ζωές; Η μάχη ενάντια στη νέα επιδημία δεν δίνεται στην αφρικανική ηπειρο, αλλά σε ένα κτίριο λίγο έξω από τη Νέα Υόρκη. Πίσω από τη θεραπεία που ανακοίνωσε πρόσφατα ο ΠΟΥ προκειμένου να προλάβει μια ακόμη πανδημία, πίσω από τις έρευνες για ένα νέο εμβόλιο που ίσως δώσει λύση σε μια ακόμη υγειονομική κρίση, βρίσκεται ένας Ελληνας επιστήμονας, ο Χρήστος Κυρατσούς. Για περισσότερο από μία δεκαετία ο διακεκριμένος ερευνητής πολεμάει στην πρώτη γραμμή της μάχης μερικούς από τους πιο επικίνδυνους ιούς του πλανήτη. Ως επικεφαλής του τμήματος λοιμωδών νοσημάτων της φαρμακευτικής εταιρείας Regeneron συμμετείχε στην ανάπτυξη της πρώτης εγκεκριμένης θεραπείας με αντισώματα κατά του ιού Εμπολα, ενώ αργότερα βρέθηκε στο επίκεντρο των προσπαθειών και για την ανάπτυξη θεραπειών κατά της Covid-19.

Σήμερα, με τη νέα επιδημία του Εμπολα να εξαπλώνεται επικίνδυνα σε περιοχές της κεντρικής Αφρικής που ήδη δοκιμάζονται από πολέμους, μετακινήσεις πληθυσμών και αδύναμα συστήματα υγείας, ο Χρήστος Κυρατσούς προειδοποιεί ότι οι πραγματικές διαστάσεις της κρίσης παραμένουν άγνωστες.

Μιλάει στην «Κ» για τις θεραπευτικές επιλογές που εξετάζονται, τις δυσκολίες διεξαγωγής κλινικών δοκιμών σε εμπόλεμες περιοχές και εξηγεί γιατί η ανθρωπότητα εξακολουθεί να αιφνιδιάζεται από τις επιδημίες, παρά την εμπειρία της πανδημίας του Covid-19.

– Κ. Κυρατσούς πρόκειται για μια νέα επιδημία ενός επικίνδυνου ιού;

– Ναι πράγματι, και νομίζω ότι ακόμη προσπαθούμε να καταλάβουμε ακριβώς ποια είναι η κατάσταση εκεί. Υπάρχουν πολλές πληροφορίες για πολλά κρούσματα και πάρα πολλούς θανάτους, αλλά ο πραγματικός αριθμός παραμένει άγνωστος. Ειδικά τώρα στο αρχικό στάδιο της επιδημίας, το testing παραμένει σε πάρα πολύ χαμηλά επίπεδα. Πολλές περιοχές βρίσκονται απομονωμένες, οπότε οι επιβεβαιωμένοι αριθμοί είναι πολύ μικρότεροι από τους πραγματικούς. Νομίζω ότι θα πάρει αρκετές εβδομάδες, ίσως και μήνες, για να καταλάβουμε ποιο ακριβώς είναι το μέγεθος της επιδημίας.

– Από όσα γνωρίζουμε μέχρι στιγμής, δεν περιορίζεται μόνο στο Κονγκό. Πρόκειται και για μια ανθρωπιστική κρίση;

– Ακριβώς. Είναι περιοχές οι οποίες ήδη υποφέρουν. Στην Αφρική έχουμε διασυνοριακές συγκρούσεις και εμφύλιους πόλεμους. Είναι πραγματικά μια ανθρωπιστική και υγειονομική κρίση. Και αυτό ακριβώς είναι που κάνει δύσκολη και την αναγνώριση του μεγέθους της επιδημίας. Δεν υπάρχει αρκετό προσωπικό στις περιοχές αυτές για να μας πει ακριβώς τι συμβαίνει.

– Δεν υπάρχει δηλαδή ακόμη επαρκής διαγνωστικός έλεγχος;

– Σήμερα το πρωί διάβαζα ότι μόνο το 40% με 50% των ατόμων που υπάρχει πιθανότητα να είναι μολυσμένοι εξετάζονται. Για να καταλάβουμε το μέγεθος του προβλήματος, το testing πρέπει να φτάσει περίπου στο 80% με 90%. Πρέπει να διπλασιάσουμε τον αριθμό των τεστ που μπορούμε να κάνουμε, κάτι που είναι πάρα πολύ δύσκολο στην περιοχή αυτή.

– Υπάρχει θεραπεία για τον συγκεκριμένο ιό;

– Υπάρχει μια θεραπεία αντισωμάτων – που αρχίσαμε να αναπτύσσουμε το 2014 – εναντίον του ιού Εμπολα Ζαΐρ, ο οποίος είναι διαφορετικό στέλεχος της ίδιας οικογένειας ιών. Η θεραπεία αντισωμάτων που αναπτύξαμε είναι η πρώτη θεραπεία που απέδειξε σε κλινική δοκιμή το 2018 ότι μειώνει τη θνησιμότητα σε άτομα που έχουν μολυνθεί από τον ιό και πρόκειται στην ουσία για την πρώτη θεραπεία που έχει αναγνωριστεί από τον FDA.

Αυτό που αποδείξαμε τις τελευταίες εβδομάδες είναι ότι ένα από τα τρία αντισώματα δουλεύει πάρα πολύ καλά εναντίον του στελέχους που προκαλεί τη σημερινή επιδημία. Παρουσιάσαμε τα αποτελέσματα αυτά στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας πριν από δύο εβδομάδες και ο ΠΟΥ ανακοίνωσε ότι θα ξεκινήσει προσπάθειες χορήγησης διαφόρων φαρμάκων που έχουν δείξει δράση εναντίον του συγκεκριμένου ιού. Χρειαζόμαστε φυσικά κλινικές δοκιμές, όπως κάναμε το 2018 και το 2019 στο Κονγκό, για να αποδείξουμε ότι το αντίσωμα αυτό δουλεύει και για το συγκεκριμένο στέλεχος. Με τη βοήθεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ελπίζουμε να έχουμε κάποια πιο σίγουρα αποτελέσματα μέσα στους επόμενους μήνες.

– Η έρευνα είναι διαρκής ή ενεργοποιείται όταν ξεσπά μια επιδημία;

– Δυστυχώς υπάρχει πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια για έρευνα και πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον από κυβερνητικές, μη κυβερνητικές οργανώσεις, αλλά και από τις εταιρείες, όταν υπάρχει μία επιδημία σε εξέλιξη. Φυσικά θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει περισσότερα τα τελευταία χρόνια και να ήμαστε πιο προετοιμασμένοι. Το πρόβλημα είναι ότι οι επιδημίες αυτές δεν μπορούν να προβλεφθούν. Δεν είναι όπως ο ιός της γρίπης, όπου κάθε χρόνο γνωρίζουμε ότι θα έχουμε κρούσματα. Με τους ιούς Εμπολα δεν ξέρεις αν η επόμενη επιδημία θα είναι ύστερα από ένα, ύστερα από δέκα ή ύστερα από δεκαπέντε χρόνια. Είναι αδύνατο να το προβλέψεις. Οπότε είναι πάρα πολύ δύσκολο να προγραμματίσεις τις έρευνες και να οργανώσεις τις κλινικές δοκιμές. Από την άλλη, νομίζω ότι ως κοινωνία θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει πολύ περισσότερα και να ήμαστε καλύτερα εφοδιασμένοι για αυτή την επιδημία. Αυτό είναι σίγουρο.

– Για την υστέρηση αυτή έχει συντελέσει και το γεγονός ότι η επιδημία δεν έχει χτυπήσει ακόμη τη Δύση;

– Σίγουρα ναι. Είναι πολύ δύσκολο να οργανωθούν ακόμη και απλές κλινικές δοκιμές σε χώρες που δυστυχώς δεν έχουν το καλύτερο σύστημα υγείας. Ειδικά οι περιοχές στις οποίες εξελίσσεται βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση. Δεν υπάρχουν επαρκείς κλινικές, δεν υπάρχουν νοσοκομεία, οπότε ακόμη και το να οργανώσεις μια κλινική δοκιμή για να καταλάβεις αν ένα φάρμακο δουλεύει ή όχι είναι πάρα πολύ δύσκολο. Υπάρχουν πάρα πολλά πρακτικά προβλήματα, ανεξαρτήτως της θέλησης που υπάρχει. Μπορώ να σας πω από πρώτο χέρι ότι τόσο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας όσο και διάφορες οργανώσεις, κυρίως στην Ευρώπη αυτή τη στιγμή, προσπαθούν να κάνουν ό,τι μπορούν για να οργανώσουν αυτές τις κλινικές δοκιμές στην Αφρική.

– Υπάρχει κίνδυνος να δούμε μια κατάσταση αντίστοιχη με εκείνη της Covid-19;

– Νομίζω ότι το να «περάσει» ο ιός σε χώρες της Ευρώπης ή στις Ηνωμένες Πολιτείες και να προκαλέσει μεγάλη επιδημία είναι κάτι δύσκολο. Μπορεί να υπάρξουν κάποια μεμονωμένα κρούσματα, αλλά είναι δύσκολο να εξελιχθεί σε πανδημία. Οποιαδήποτε ύποπτα ή επιβεβαιωμένα κρούσματα προέρχονται από την Αφρική απομονώνονται άμεσα και υπάρχει πολύ γρήγορος έλεγχος του ιού. Το ερώτημα είναι τι θα συμβεί στις ίδιες τις χώρες της Αφρικής. Η χειρότερη εμπειρία που έχουμε είναι την περίοδο 2014-2015, όταν η κατάσταση είχε βγει εκτός ελέγχου για μερικούς μήνες και είχαμε εκατοντάδες κρούσματα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Οπότε αυτό που προσπαθούν να κάνουν τώρα οι οργανώσεις που εργάζονται στην Αφρική είναι να ελέγξουν την κατάσταση όσο το δυνατόν γρηγορότερα, ώστε να μην επαναληφθεί ένα αντίστοιχο σενάριο.

– Υπάρχει εμβόλιο για το συγκεκριμένο στέλεχος;

– Οπως ανέφερα και παραπάνω υπάρχει εμβόλιο μόνο για τον Εμπολα Ζαΐρ. Για αυτό το νέο στέλεχος, το οποίο είναι και το πιο συχνό υπάρχουν εμβόλια και θεραπείες. Το στέλεχος που προκαλεί αυτή την επιδημία ονομάζεται «μπουντιμπουγκιό» και είναι πολύ πιο σπάνιο. Ευτυχώς και δυστυχώς. Ευτυχώς γιατί είναι σπάνιο, δυστυχώς γιατί δεν ήμαστε τόσο προετοιμασμένοι. Υπάρχουν ορισμένα πειραματικά εμβόλια και γίνονται προσπάθειες να ξεκινήσουν οι πρώτες κλινικές δοκιμές στην Αφρική, παράλληλα με τις δοκιμές των θεραπειών. Προς το παρόν δεν υπάρχει τίποτα που να έχει αποδειχθεί αποτελεσματικό για τον συγκεκριμένο ιό.

– Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα θανατηφόρο ιό;

– Τα νούμερα δεν τα γνωρίζουμε με ακρίβεια, γιατί δεν ξέρουμε πόσα είναι τα πραγματικά κρούσματα και πόσοι οι πραγματικοί θάνατοι. Θα χρειαστεί αρκετός χρόνος για να μάθουμε ποιο είναι το ακριβές ποσοστό θνησιμότητας. Αλλά φυσικά είναι πολύ μεγάλο.

– Δεν πήραμε κάποια βασικά μαθήματα από την πανδημία της Covid-19;

– Από τη μία διαπιστώσαμε ότι έχουμε τόσο τις επιστημονικές γνώσεις όσο και τις τεχνολογίες προκειμένου όχι μόνο να δημιουργήσουμε αυτές τις θεραπείες σχετικά γρήγορα αλλά αυτές να είναι και πάρα πολύ αποτελεσματικές. Αυτό που δεν μάθαμε είναι ότι η προετοιμασία είναι πολύ πιο σημαντική από την εκ των υστέρων αντίδραση, αφού ξεσπάσει η επιδημία. Οπως με τον Covid, έτσι και τώρα είμαστε απροετοίμαστοι. Θα μπορούσαμε, αν ήμαστε πολύ καλά προετοιμασμένοι, να είχαμε στα χέρια μας περισσότερα δεδομένα ώστε τώρα να αντιμετωπίσουμε γρήγορα και αποτελεσματικά αυτές τις επιδημίες. Είναι ανθρώπινο, αλλά ταυτόχρονα και λυπηρό, ότι όλα αυτά τα συλλογιζόμαστε και μας κινητοποιούν όταν υπάρχει το πρόβλημα γύρω μας και δυστυχώς όχι όταν δεν είναι κοντά μας.

– Μετά τον Covid είδαμε να κατηγορούνται ακόμη και εταιρείες που ανέπτυξαν τα εμβόλια. 

– Αυτή είναι μια μεγάλη συζήτηση. Νομίζω ότι γενικά τόσο οι επιστήμονες όσο και οι εταιρείες δεν έχουν επικοινωνήσει σωστά το πραγματικό κόστος της έρευνας, τον χρόνο και το ύψος της επένδυσης που απαιτούνται για να δημιουργηθεί και να αποδειχθεί ότι ένα φάρμακο δουλεύει. Πολύς κόσμος πιστεύει ότι τα φάρμακα υπάρχουν στις αποθήκες των εταιρειών και οι εταιρείες δεν τα διαθέτουν για λόγους κέρδους. Νομίζω ότι αυτό είναι ένα επικοινωνιακό λάθος και θα μπορούσαμε να κάνουμε πολύ καλύτερη δουλειά, τόσο εμείς ως εταιρείες όσο και ως επιστήμονες, ώστε να συνειδητοποιήσει ο κόσμος ποιο είναι πραγματικά το τίμημα αυτής της διαδικασίας.

Είναι πολύ λυπηρό να βλέπεις οτι εταιρείες οι οποίες, κατά την περίοδο του Covid, απέδειξαν πώς οι τεχνολογίες τους μπορούν να βοηθήσουν σε τέτοιες καταστάσεις, δεν μπόρεσαν στη συνέχεια να επιβιώσουν. Νομίζω ότι, ανεξάρτητα από το τι πιστεύει ο καθένας, ως κοινωνία ζημιωνόμαστε όταν στερούμαστε τη δύναμη αυτών των τεχνολογιών.

– Πολλοί ειδικοί προειδοποιούν ότι στο μέλλον θα ζούμε όλο και χειρότερες πανδημίες.

– Ελπίζω οτι αυτό δεν θα σημβεί. Νομίζω όμως ότι θα βλέπουμε πολύ πιο συχνά επιδημίες. Θα δούμε ιούς που σήμερα είναι γεωγραφικά περιορισμένοι να εμφανίζονται σε περισσότερες περιοχές του πλανήτη. Η κλιματική αλλαγή βοηθά τη μετάδοση συγκεκριμένων ασθενειών σε μεγαλύτερο εύρος. Παράλληλα, ο ανθρώπινος πληθυσμός ταξιδεύει πολύ περισσότερο από ό,τι πριν από πενήντα χρόνια και η μετακίνηση αυτή βοηθά στη διάδοση αυτών των λοιμώξεων. Πριν από πενήντα χρόνια, εάν κάποιος είχε μολυνθεί κάπου στην Αφρική, πολύ πιθανόν να μην το μαθαίναμε ποτέ. Μπορεί να υπήρχε μια επιδημία στις ίδιες ακριβώς χώρες με σήμερα και να μην το γνωρίζαμε. Οπότε νομίζω ότι η παγκοσμιοποίηση και η κλιματική αλλαγή θα βοηθήσουν τη μετάδοση περισσότερων ασθενειών. Από την άλλη, το θετικό είναι ότι είμαστε πολύ καλύτερα εξοπλισμένοι ως κοινωνία, είτε με εμβόλια είτε με θεραπείες είτε με την ανάπτυξη των συστημάτων υγείας. Πριν από έναν μήνα είδαμε μια άλλη επιδημία, τον χανταϊό. Δεν υπήρχαν ούτε θεραπείες ούτε εμβόλια, ωστόσο, χάρη σε ένα πολύ ευέλικτο σύστημα υγείας, έγινε γρήγορα απομόνωση των κρουσμάτων και περιορίστηκε ο κίνδυνος.

– Μετά τον Covid, ένα μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης αφορούσε τα εμβόλια. Αν υπάρχει ένα ασφαλές και αποτελεσματικό εμβόλιο. Η απάντηση παραμένει προφανής;

Ναι, φυσικά. Αλλά και πάλι νομίζω ότι ένα πολύ μεγάλο κομμάτι αυτής της συζήτησης είναι επικοινωνιακό. Αντί να μιλάμε για τα πραγματικά δεδομένα, για την ασφάλεια και για την αξία των εμβολίων, αφήσαμε διάφορες φωνές, κυρίως στα μέσα επικοινωνίας και στα κοινωνικά δίκτυα, να διαδίδουν φήμες που δεν βασίζονταν σε πραγματικά δεδομένα. Νομίζω ότι είναι χρέος των επιστημόνων και αυτών που καταλαβαίνουν ποια είναι η πραγματική κατάσταση να μεταφέρουν το σωστό μήνυμα. Διότι στο τέλος της ημέρας η δημόσια υγεία βασίζεται όχι μόνο στην επιστήμη, αλλά και στην εμπιστοσύνη του κόσμου προς αυτήν.