Το σενάριο συχνά εξελίσσεται ως εξής: Ιατρικοί ερευνητές μελετούν ένα φάρμακο που χρησιμοποιείται ευρέως και αναφέρουν ότι δεν είναι τόσο αποτελεσματικό για τους ηλικιωμένους ασθενείς όσο θεωρείτο παλαιότερα ή ότι, επίσης στους ηλικιωμένους, οι κίνδυνοι υπερτερούν των οφελών του. Ακολουθούν και άλλες μελέτες που επιβεβαιώνουν αυτά τα ευρήματα. Υστερα από μερικά χρόνια, οι ιατρικές εταιρείες αναθεωρούν τις κατευθυντήριες οδηγίες τους, προειδοποιώντας ότι το συγκεκριμένο φάρμακο πρέπει να αποφεύγεται ή, τουλάχιστον, να συνταγογραφείται πιο επιλεκτικά. Μπορεί και να προστεθεί στο Beers Criteria, έναν σημαντικό κατάλογο με φάρμακα τα οποία μπορεί να είναι ακατάλληλα για ηλικιωμένους ασθενείς και ο οποίος δημοσιεύεται από την Αμερικανική Γηριατρική Εταιρεία. Υστερα από ακόμη μερικά χρόνια, οι ερευνητές εξετάζουν εκτενή εθνικά δεδομένα για να διαπιστώσουν εάν η χρήση αυτού του φαρμάκου μειώθηκε. Συχνά η απάντηση είναι: Ναι, αλλά όχι αρκετά. «Τα φάρμακα σου γίνονται συνήθεια», λέει ο δρ Μάικλ Στάινμαν, γηρίατρος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο και συνδιευθυντής του Ερευνητικού Δικτύου των ΗΠΑ για την Αποσυνταγογράφηση. «Είναι εύκολο να αρχίσει κανείς να τα παίρνει, αλλά μπορεί να είναι δύσκολο να τα σταματήσει». Αυτή η αδράνεια στην ιατρική πρακτική αντανακλά εν μέρει τις καθυστερήσεις στη διάδοση των ευρημάτων. Αντανακλά όμως και το ότι «οι γιατροί και οι ασθενείς συνηθίζουν να αντιμετωπίζουν τις παθήσεις με συγκεκριμένους τρόπους», προσθέτει. «Αυτοί οι τρόποι γίνονται βαθιά ριζωμένες συνήθειες» και η αναζήτηση εναλλακτικών προσεγγίσεων είναι δύσκολη. Πρόσφατες μελέτες για τρία φάρμακα ή κατηγορίες φαρμάκων που χρησιμοποιούνται ευρέως από ηλικιωμένους Αμερικανούς αναδεικνύουν το πρόβλημα.

Οι βενζοδιαζεπίνες

Οι επιστήμονες άρχισαν να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τις βενζοδιαζεπίνες πριν από περισσότερα από 20 χρόνια. Αυτά τα φάρμακα, που συνταγογραφούνται για την αϋπνία και το άγχος, «προσφέρουν άμεση ανακούφιση», λέει ο δρ Μαρκ Ολφσον, ψυχίατρος και ερευνητής Δημόσιας Υγείας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια.

Ποιο είναι όμως το πρόβλημα; Οι βενζοδιαζεπίνες (συμπεριλαμβανομένων των Valium, Xanax και Ativan) και τα συγγενικά «Z-drugs» ή υπναγωγά φάρμακα (Ambien, Lunesta) «μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά την ισορροπία, τον συντονισμό των κινήσεων και τις γνωστικές λειτουργίες, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε πτώσεις, κατάγματα και τροχαία ατυχήματα», εξηγεί ο Ολφσον. Σε ασθενείς που λαμβάνουν επίσης οπιοειδή για τον πόνο, οι βενζοδιαζεπίνες μπορεί να προκαλέσουν υπερδοσολογία. Επιπλέον, «όταν τις παίρνετε για κάποιο διάστημα, αναπτύσσετε εξάρτηση», προσθέτει ο Ολφσον. «Οταν τις σταματήσετε, μπορεί να εμφανίσετε συμπτώματα στέρησης».

Σε πρόσφατη ανάλυση των τάσεων συνταγογράφησης, η οποία δημοσιεύθηκε στο Annals of Internal Medicine, ο Ολφσον και η ομάδα του διαπίστωσαν πρόοδο. Μεταξύ των ατόμων άνω των 65 ετών, το συνολικό ποσοστό χρήσης βενζοδιαζεπινών μειώθηκε από 14% σε 11,5% την περίοδο 2015-2024. Ωστόσο, η μείωση αυτή έχει σταματήσει από το 2020, κάτι που ίσως σχετίζεται με την πανδημία της COVID-19. Επιπλέον, η χρήση αυξήθηκε στα άτομα άνω των 75 ετών, από 12% το 2020 σε περίπου 13% τέσσερα χρόνια αργότερα. Η διάθεση αυτών των φαρμάκων σε μονάδες μακροχρόνιας φροντίδας μέσω φαρμακείων υπερδιπλασιάστηκε. Και περίπου το ένα τρίτο των χρηστών τα έπαιρνε για περισσότερο από έξι μήνες, αυξάνοντας την πιθανότητα εξάρτησης. «Είναι ανησυχητικό», αναφέρει ο Ολφσον. Προειδοποιεί όμως ότι οι ασθενείς δεν πρέπει να διακόπτουν τις βενζοδιαζεπίνες απότομα ή από μόνοι τους, καθώς αυτό μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα στέρησης. «Η διαδικασία διαρκεί πολλές εβδομάδες», εξηγεί.

Τα αντιβιοτικά

Για χρόνια, η συνήθης θεραπεία για την εκκολπωματίτιδα, τη φλεγμονή μικρών θυλάκων που σχηματίζονται στο παχύ έντερο, ήταν τα αντιβιοτικά, κυρίως οι φθοριοκινολόνες (όπως τα Cipro και Levaquin) ή ο συνδυασμός αμοξικιλλίνης και κλαβουλανικού οξέος (Augmentin). «Κανείς δεν το αμφισβητούσε», τονίζει ο Τζέσι Σάτον, φαρμακοποιός και ερευνητής στο Σύστημα Υγειονομικής Περίθαλψης Βετεράνων της Μινεάπολης. «Τα αντιβιοτικά είναι ασφαλή και αποτελεσματικά, εξαιρετικά φάρμακα που σώζουν ζωές, οπότε η λογική ήταν: όταν υπάρχει αμφιβολία, χρησιμοποίησέ τα».

Το 2015, όμως, η Αμερικανική Γαστρεντερολογική Εταιρεία συνέστησε να μη συνταγογραφούνται συστηματικά αντιβιοτικά για απλή εκκολπωματίτιδα, η οποία αντιπροσωπεύει τη μεγάλη πλειονότητα των περιστατικών. Ακολούθησαν και άλλοι ιατρικοί φορείς. Κλινικές δοκιμές είχαν δείξει ότι, για τη συγκεκριμένη πάθηση, τα αντιβιοτικά είχαν ελάχιστη ή μηδενική επίδραση. «Δεν είχαν βελτιώσει τίποτα», επισημαίνει ο Σάτον. Και όπως συμβαίνει με κάθε φάρμακο, «υπάρχουν μειονεκτήματα, ανεπιθύμητες συνέπειες», προσθέτει, ενώ τα αντιβιοτικά αυξάνουν επίσης τον κίνδυνο σοβαρής λοίμωξης από C. difficile. Επιπλέον, «όσο περισσότερο χρησιμοποιεί κανείς αντιβιοτικά, τόσο λιγότερο αποτελεσματικά γίνονται στο μέλλον», λέει ο Σάτον. Ο ΠΟΥ έχει χαρακτηρίσει τη μικροβιακή αντοχή «μείζονα απειλή για την παγκόσμια υγεία».

Η ασπιρίνη

Η περίπτωση της ασπιρίνης διαφέρει. Επειδή είναι φθηνή και διατίθεται χωρίς συνταγή, ο καθένας μπορεί να αρχίσει να τη λαμβάνει από μόνος του – και εκατομμύρια ηλικιωμένοι το κάνουν, πιστεύοντας ότι θα βοηθήσει στην πρόληψη καρδιακών προβλημάτων.

Για όσους έχουν ήδη υποστεί έμφραγμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο ή έχουν υποβληθεί σε καρδιολογική επέμβαση, όπως τοποθέτηση στεντ ή επέμβαση μπαϊπάς, η καθημερινή λήψη χαμηλής δόσης ασπιρίνης για «δευτερογενή πρόληψη» πράγματι μειώνει την πιθανότητα νέου επεισοδίου, όπως έχουν δείξει μελέτες. Ωστόσο, όσον αφορά την «πρωτογενή πρόληψη» σε άτομα χωρίς τέτοιο ιστορικό, οι κατευθυντήριες οδηγίες άλλαξαν το 2019, όταν το Αμερικανικό Κολέγιο Καρδιολογίας και η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία συνέστησαν να μη χρησιμοποιείται η ασπιρίνη γι’ αυτόν τον σκοπό σε άτομα ηλικίας 70 ετών και άνω. Η ομάδα εργασίας των ΗΠΑ για τις υπηρεσίες πρόληψης προχώρησε ακόμη περισσότερο, συνιστώντας να αποφεύγεται η ασπιρίνη για πρωτογενή πρόληψη ήδη από την ηλικία των 60 ετών.

«Καθώς μεγαλώνουμε, ο κίνδυνος αιμορραγίας αυξάνεται», υπογραμμίζει ο δρ Τίμοθι Αντερσον, παθολόγος στο Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, όπου διευθύνει το Prescribing Wisely Lab. Πιο σπάνια, αλλά με σοβαρότερες συνέπειες, η ασπιρίνη μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία στον εγκέφαλο. «Το πρώτο βήμα είναι να συζητήσετε με τον γιατρό που σας παρακολουθεί» για την ασπιρίνη, λέει ο Αντερσον. «”Εξακολουθεί να είναι κατάλληλη για μένα καθώς μεγαλώνω;”».

Οι ηλικιωμένοι ασθενείς που παίρνουν ασπιρίνη, πολλοί χωρίς καμία ιατρική καθοδήγηση, «θέλουν να μειώσουν τον κίνδυνο εμφράγματος και εγκεφαλικού», σημειώνει. «Προσπαθούν να προλάβουν τα προβλήματα και να παραμείνουν υγιείς». Ομως, με τα αντιυπερτασικά και τις στατίνες «έχουμε καλύτερους τρόπους από την ασπιρίνη για να το πετύχουμε αυτό».