Ξυπνάς μέσα στη νύχτα. Αναγνωρίζεις το δωμάτιό σου, βλέπεις όσα βρίσκονται γύρω σου, αλλά κάτι δεν πάει καλά. Δεν μπορείς να κινηθείς ούτε να μιλήσεις. Και τότε έρχεται το πιο τρομακτικό κομμάτι: αισθάνεσαι ότι κάποιος ή κάτι βρίσκεται κοντά σου. Μια απειλητική παρουσία που πλησιάζει, ενώ εσύ παραμένεις ακίνητος, ανήμπορος να αντιδράσεις.

Για όσους έχουν βιώσει την υπνική παράλυση, γνωστή και ως μόρα, αυτή η εμπειρία δεν είναι απλώς ένας κακός εφιάλτης. Μοιάζει απόλυτα πραγματική και μπορεί να αφήσει πίσω της έναν φόβο που επιμένει ακόμη και μετά το ξύπνημα. 

Το φαινόμενο είναι πολύ πιο συχνό από όσο φανταζόμαστε. Εως και ένας στους πέντε ανθρώπους έχει βιώσει τουλάχιστον μία φορά αυτή την παράξενη κατάσταση ανάμεσα στον ύπνο και τσην εγρήγορση.

Ο νευροεπιστήμονας του Χάρβαρντ, Μπαλάντ Τζαλάλ, έχει αφιερώσει την επιστημονική του σταδιοδρομία στη μελέτη της. Οπως εξηγεί στον Guardian, η παράλυση ύπνου δεν αποκαλύπτει μόνο τις ιδιαιτερότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά ενδεχομένως προσφέρει και μια βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η συνείδηση.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν το σώμα «παγώνει»

Η εξήγηση βρίσκεται σε μια ιδιαίτερη λειτουργία του ύπνου. Κατά τη φάση REM, όταν βλέπουμε όνειρα, ο εγκέφαλος προκαλεί προσωρινή παράλυση των μυών, ώστε να μην πραγματοποιούμε σωματικά τις κινήσεις που ονειρευόμαστε.

«Κατά τον ύπνο REM είσαι εντελώς παράλυτος από το κεφάλι μέχρι τα πόδια. Αυτό συμβαίνει στο εγκεφαλικό στέλεχος», εξηγεί ο Τζαλάλ. Μερικές φορές, όμως, ο αισθητηριακός φλοιός του εγκεφάλου αρχίζει να ξυπνά προτού υποχωρήσει αυτή η παράλυση. Ετσι, η αίσθηση της εγρήγορσης αναμειγνύεται με τη δραστηριότητα του ονείρου. 

Ο άνθρωπος μπορεί να αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του, ενώ το σώμα του παραμένει ακίνητο. Το πόσο ξύπνιος αισθάνεται εξαρτάται από τη δραστηριότητα του προμετωπιαίου φλοιού, ο οποίος συνδέεται με την επίγνωση και τις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες.

Γιατί βλέπουμε σκιές, τέρατα και απειλητικές μορφές

Ενα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της παράλυσης ύπνου είναι η αίσθηση ότι μια ξένη παρουσία βρίσκεται στο δωμάτιο. Ορισμένοι βλέπουν σκιές ή τρομακτικές φιγούρες, ενώ άλλοι αισθάνονται κάποιον να κάθεται πάνω στο στήθος τους, προκαλώντας τους την εντύπωση ότι ασφυκτιούν.

Σύμφωνα με τον Τζαλάλ, ο εγκέφαλος προσπαθεί να ερμηνεύσει την αδυναμία του σώματος να κινηθεί, δημιουργώντας μια ιστορία που να εξηγεί όσα συμβαίνουν. Οταν κάποιος δεν μπορεί να κινηθεί ή να μιλήσει, αισθάνεται ευάλωτος και μπορεί να θεωρήσει ότι απειλείται.

Ο νευροεπιστήμονας εκτιμά επίσης ότι κατά την παράλυση ύπνου διαταράσσονται οι μηχανισμοί που σχετίζονται με την αντίληψη του σώματος. Αυτό ενδέχεται να εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι βλέπουν ανθρώπινες μορφές ή ακόμη και ένα αντίγραφο του ίδιου τους του εαυτού.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η αμυγδαλή, μια περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τον φόβο. Οσο πιο έντονη είναι η ενεργοποίησή της, τόσο πιο τρομακτική μπορεί να γίνει η εμπειρία.

Ο Τζαλάλ εξετάζει ακόμη τον πιθανό ρόλο των υποδοχέων σεροτονίνης 2A στην ένταση των παραισθήσεων, οι οποίες διαφέρουν από τα συνηθισμένα όνειρα επειδή ο άνθρωπος αισθάνεται ότι είναι ξύπνιος.

Από τους δαίμονες μέχρι τους εξωγήινους: Ο ρόλος του πολιτισμού

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι τρομακτικές μορφές δεν είναι ίδιες σε όλους τους πολιτισμούς.

Σύμφωνα με τον ερευνητή, κάποιος που έχει επηρεαστεί από την επιστημονική φαντασία μπορεί να δει έναν εξωγήινο, ενώ στην Αίγυπτο οι παραισθήσεις ενδέχεται να πάρουν τη μορφή ενός jinn, ενός αόρατου υπερφυσικού πνεύματος της τοπικής παράδοσης.

Οι πολιτισμικές πεποιθήσεις επηρεάζουν όχι μόνο το περιεχόμενο των παραισθήσεων, αλλά πιθανώς και τη συχνότητα των επεισοδίων. Σε χώρες όπως η Αίγυπτος και η Ιταλία, όπου υπάρχουν ισχυρές παραδόσεις γύρω από την παράλυση ύπνου, ο φόβος μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: ο άνθρωπος φοβάται να κοιμηθεί, βιώνει νέα επεισόδια και το άγχος του αυξάνεται.

Ο Τζαλάλ επισημαίνει ότι η παράλυση ύπνου εμφανίζεται συχνά σε ανθρώπους με αγχώδεις διαταραχές, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εντείνει το άγχος ή ακόμη και να πυροδοτήσει συμπτώματα διαταραχής μετατραυματικού στρες (PTSD).

Πόσο διαρκεί και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί

Παρότι η εμπειρία μπορεί να μοιάζει ατελείωτη, τα επεισόδια που έχουν παρατηρηθεί σε εργαστηριακές συνθήκες διαρκούν συνήθως από λίγα δευτερόλεπτα έως λίγα λεπτά.

Ορισμένοι καταφέρνουν να ξεφύγουν κινώντας ένα δάχτυλο του χεριού ή του ποδιού. Ωστόσο, η έντονη προσπάθεια να κινηθούν μπορεί να επιδεινώσει τον πανικό και την αίσθηση πίεσης στο σώμα.

Ο Τζαλάλ έχει αναπτύξει μια στρατηγική για ανθρώπους που αντιμετωπίζουν συχνά επεισόδια. Προτείνει να κλείνουν τα μάτια, ώστε να περιορίζονται τα εξωτερικά ερεθίσματα, να υπενθυμίζουν στον εαυτό τους ότι πρόκειται για ένα συνηθισμένο και ακίνδυνο ως προς τη σωματική παράλυση φαινόμενο και να επικεντρώνονται σε κάτι θετικό και καθησυχαστικό, χωρίς να προσπαθούν να αντισταθούν. Μια μικρή πιλοτική μελέτη στην Ιταλία, σε ασθενείς με ναρκοληψία που εμφάνιζαν συχνή παράλυση ύπνου, κατέγραψε περίπου 50% μείωση των επεισοδίων με αυτή την προσέγγιση.

Με πληροφορίες από Guardian