Στις μέρες μας δεδομένα αμφισβητούνται και ανάγονται στη σφαίρα του αυθαίρετου, του υποκειμενικού ή του σχετικού από μερίδα της κοινωνίας, ως αποτέλεσμα αμάθειας, ημιμάθειας ή επί σκοπού. Υπάρχει όμως η θεμελιώδης αρχή, ότι για να υπάρχει επιστήμη, θα πρέπει να υπάρχουν ορισμοί. Με βάση αυτή τη προσέγγιση, στην επιστήμη της επικοινωνίας, ορίζουμε ως είδηση το γεγονός που ενδιαφέρει περισσότερους από έναν ανθρώπους σε δεδομένη στιγμή, δημόσιο, ό,τι επιβάλλεται να είναι προσβάσιμο και ελεύθερο προς χρήση από το σύνολο της κοινωνίας, πάντοτε προς όφελός της, ενημέρωση, οποιαδήποτε πληροφορία λαμβάνουμε και λειτουργεί προσθετικά/αθροιστικά στη γνώση μας ως άτομα, για τρέχοντα θέματα ως αποτέλεσμα ανάλυσης. Δημοσιογράφος ορίζεται ο λειτουργός του Τύπου και παραγωγός ειδησεογραφικού ή ενημερωτικού περιεχομένου που στη συνέχεια διοχετεύεται στην κοινωνία απρόσκοπτα μέσω των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης - ΜΜΕ.
Στην παραγωγή ειδησεογραφικού και ενημερωτικού προϊόντος/περιεχομένου υπάρχουν τρία στάδια. Το γεγονός που καλούμαστε να καλύψουμε/επικοινωνήσουμε, η διαμεσολάβηση του δημοσιογράφου ως παραγωγού περιεχομένου και η προβολή του τελικού προϊόντος/αποτελέσματος από το μέσο. Διαδικασία, που στις μέρες μας ανατρέπεται σε μεγάλο βαθμό.
Πολλές είναι οι περιπτώσεις, που το γεγονός είναι ανύπαρκτο/κατασκευασμένο, πολλές φορές αποτέλεσμα τεχνητής νοημοσύνης - ΑΙ, όπως η «σύλληψη» του Ντόναλτ Τραμπ στις αρχές του 2023 από ομοσπονδιακούς αστυνομικούς, ο παραγωγός περιεχομένου είναι άγνωστος, πολύ πιθανό να μην είναι καν υπαρκτό πρόσωπο αλλά αλγόριθμος, δεν είναι αποτέλεσμα δημοσιογραφικής έρευνας, τα κίνητρα ασαφή, η προπαγάνδα συστατικό κομμάτι της παραγωγής περιεχομένου και η διασπορά και διάδοση της «είδησης» να γίνεται μέσα από δαιδαλώδεις διαδικτυακές διαδρομές, ψεύτικα προφίλ και διαδικτυακούς λογαριασμούς προώθησης fake news και hoaxes. Σε περίοδο που το λειτούργημα της δημοσιογραφίας και ιδιαίτερα της διερευνητικής δημοσιογραφίας, υφίσταται πιέσεις και εκεί όπου ασκείται, αυτό γίνεται με κίνδυνο και θυσίες.
Χαρακτηριστική η δολοφονία το 2018, του δημοσιογράφου της The Washington Post, Τζαμάλ Κασόγκι. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς, τον αριθμό των θυμάτων δημοσιογράφων και τεχνικών των ΜΜΕ που δολοφονήθηκαν ή έχασαν τη ζωή τους σε ώρα καθήκοντος ή βρίσκονται στη φυλακή.
Η τεχνολογική εξέλιξη των τελευταίων χρόνων, η αλλαγή κοινωνικών στάσεων και αντιλήψεων, οι ανατρεπτικές τάσεις/προσεγγίσεις μερίδας της κοινωνίας, ο έλεγχος των λεωφόρων της επικοινωνίας από τις μεγάλες μονοπωλιακές πλατφόρμες και περιορισμένο αριθμό επιχειρηματιών και μετόχων τους με βάση τη Σίλικον Βάλεϊ, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, η προπαγάνδα που διοχετεύεται μέσα στα ΜΚΔ, ο χορός των δισεκατομμυρίων δολαρίων σε κέρδη, η λανθάνουσα χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, η διαίρεση της δημόσιας μιντιακής σφαίρας σε αμερικανική και κινέζικη, η χρήση παραπλανητικών αλγόριθμων στο ίντερνετ, η παραπληροφόρηση μέσω ψευδών ειδήσεων και hoaxes, η παράνομη χρήση, πώληση και διαρροή δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, συνθέτουν ένα νεφελώδες και ασαφές πεδίο ενημέρωσης, πληροφόρησης, αλλά και ενασχόλησης με τον τομέα της επικοινωνίας.
Αν θεωρήσουμε ως προαπαιτούμενο κάθε δημοκρατικού πολιτεύματος, κάθε εξελιγμένης πολιτείας τους ενημερωμένους, ενεργούς και συμμετοχικούς πολίτες, η είδηση θα πρέπει να αποτελεί δημόσιο αγαθό και η ολοκληρωμένη σφαιρική και πολύπλευρη πληροφόρηση, ζητούμενο των ευνομούμενων πολιτειών. Για να αποτελέσει η είδηση δημόσιο αγαθό, πρέπει τόσο οι πολίτες όσο και η πολιτεία να το αντιληφθούν. Με στόχο οι πολίτες να αναπτύξουν σχετικές δεξιότητες που θα τους φέρνουν πιο κοντά στις αληθινές ειδήσεις, απομακρύνοντάς τους από τις ψευδείς, τα fake news, τα hoaxes, την γκρίζα και μαύρη προπαγάνδα. Η πολιτεία δε, να αναπτύξει προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού στα σχολεία και οι χρήστες να αποκτήσουν παιδεία των ΜΚΔ (Media Literacy). Το ΡΙΚ, πιστό στις αρχές που υπηρετεί, αναπτύσσει δυναμικές δράσεις που ενισχύουν τον ψηφιακό γραμματισμό. Με εκπαιδευτικά προγράμματα, θεματικές εκπομπές, συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης μέσα από τον νέο θεσμό RikTalks, που πρόσφατα εγκαινίασε ο οργανισμός, με πρώτη θεματική τον ψηφιακό γραμματισμό. Η κοινωνία έχει ανάγκη από «υποψιασμένους» πολίτες.
Στην ευρωπαϊκή δημόσια μιντιακή σφαίρα, σημαντικός αν όχι καθοριστικός είναι ο ρόλος των Δημόσιων Ραδιοτηλεοράσεων - ΔΡΤ, ως παραγωγών ραδιοφωνικού, τηλεοπτικού και διαδικτυακού περιεχομένου, ειδησεογραφικού, ενημερωτικού και εκπαιδευτικού, αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ραδιοτηλεόρασης - EBU. Θα πρέπει επίσης να υπάρξει πολιτειακή στήριξη και ενίσχυση όλων των δημοσιογράφων και φωτοειδησεογράφων ως διαμεσολαβητών της είδησης. Εκπαίδευση, χρηματοδότηση αποστολών, χρηματοδότηση δημοσιογραφικών ερευνών, αγορά εξοπλισμού, προσβασιμότητα σε πηγές, ανάπτυξη δεξιοτήτων, είναι μόνο μερικοί τομείς στους οποίους θα μπορούσε να συμβάλει η πολιτεία. Στην προσπάθεια ενίσχυσης του ρόλου της ΔΡΤ αλλά και των ιδιωτικών ΜΜΕ, τα οποία θα πρέπει να διεκδικήσουν ενεργό ρόλο και παρουσία στο νέο, μεταβαλλόμενο περιβάλλον της ψηφιακής εποχής και των ΜΚΔ. Κάτι που μέχρι πρότινος δεν είχαν πράξει, προσεγγίζοντας το πεδίο φοβικά και όχι δυναμικά.
Σε παγκόσμια κλίμακα, θα πρέπει να μας απασχολήσει σοβαρά το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μεγάλων πλατφορμών ενημέρωσης, η διαδικασία αυτοέλεγχου των εταιρειών υψηλής τεχνολογίας, καθώς επίσης και οι μηχανισμοί ελέγχου τους από την πολιτεία στη νέα ψηφιακή εποχή.
Ο τρόπος αλλαγής ιδιοκτησιακού καθεστώτος της πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης TikTok, η «αναγκαστική» πώλησή της από την κινεζική εταιρεία ByteDance σε Αμερικανούς τον Σεπτέμβριο του 2025, θα πρέπει να μας προβληματίσει σοβαρά, για τις ιμπεριαλιστικές τάσεις της Σίλικον Βάλεϊ. Έλεγχος θα πρέπει να γίνεται και στις οργανωμένες μορφές κρατικής προπαγάνδας και παραπληροφόρησης από συγκεκριμένα κράτη ή κέντρα. Θα πρέπει επίσης να μας προβληματίσει το πόσο προσωπικά είναι τα «προσωπικά» μας δεδομένα και πώς γίνεται χρήση τους από κέντρα και μηχανισμούς για ίδιον όφελος, καθώς επίσης και η χαλιναγώγηση του κοινού από διαφημιστικά μηνύματα, αλλά και οι σύγχρονες μορφές και τεχνικές διαδικτυακής λογοκρισίας με βάση αλγόριθμους αποκλεισμού, ανάλογα με το «προφίλ» του κάθε χρήστη.
Η πρόσβαση σε έγκυρη ενημέρωση αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και συστατικό δημοκρατικών διεργασιών και εξέλιξης των κοινωνιών. Για τον λόγο αυτό, η έγκυρη ενημέρωση/πληροφόρηση θα πρέπει να θεωρείται δημόσιο αγαθό και οι δίαυλοι προώθησης και επικοινωνίας θα πρέπει να παραμένουν ανοικτοί και ελεύθεροι. Απαλλαγμένοι από προπαγανδιστικές λογικές και πρακτικές, λογοκρισία, κλοπή προσωπικών δεδομένων των χρηστών και αλγοριθμικούς αποκλεισμούς που συρρικνώνουν την προσβασιμότητα των χρηστών στην πληροφορία, αντί να τη διευρύνουν.
Ο Θανάσης Τσώκος είναι γενικός διευθυντής ΡΙΚ.
