Ο Αντριου Φίνκελ ήταν ο πρώτος δυτικός δημοσιογράφος που –ως ανταποκριτής τότε των Times του Λονδίνου και του περιοδικού Economist– είχε πάρει συνέντευξη από έναν ανερχόμενο ισλαμιστή πολιτικό ονόματι Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν την άνοιξη του 1994, όταν ο τελευταίος εξελέγη δήμαρχος Κωνσταντινούπολης. Εν έτει 2026 πια, ο βετεράνος Αμερικανός δημοσιογράφος με την πολυδεκαετή θητεία στην Τουρκία μιλάει στην «Κ» για τον Ερντογάν που «κλείνει τον κύκλο του» και τη μετά Ερντογάν εποχή που, κατά την άποψή του, είναι πλέον πιο κοντά από όσο πολλοί νομίζουν.

– Με τον Ιμάμογλου στη φυλακή και την τουρκική αντιπολίτευση υπό διωγμόν, ο Ερντογάν δείχνει πια να έχει αποκαταστήσει την απόλυτη κυριαρχία του στο εσωτερικό, παρά τις ήττες που υπέστη το AKP στις δημοτικές εκλογές του 2024. Ωστόσο, εσείς βλέπετε το επερχόμενο «φινάλε» της εποχής Ερντογάν να πλησιάζει.

– Παρακολούθησα την πορεία του Ερντογάν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Πήρα την πρώτη του συνέντευξη σε ξένο μέσο ενημέρωσης –για λογαριασμό του περιοδικού Economist– το 1994, όταν ανέλαβε για πρώτη φορά το αξίωμα του δημάρχου. Θεωρώ ότι ήρθε στην εξουσία έχοντας ένα ισχυρό όραμα για τον μετασχηματισμό της Τουρκίας και, κατά μία έννοια, η Τουρκία πράγματι μετασχηματίστηκε. Ωστόσο, αν εξετάσει κανείς τα πράγματα πιο προσεκτικά, θα διαπιστώσει ότι οι μεταρρυθμίσεις αυτές έχουν πια οδηγηθεί σε αδιέξοδο. Η «νέα Τουρκία» που είχε υποσχεθεί δεν φαντάζει καθόλου νέα. Μοιάζει, από πολλές απόψεις, να έχει χάσει τη δυναμική της. Το γεγονός ότι διολισθαίνει στον αυταρχισμό εκλαμβάνεται από εμένα ως ένδειξη απόγνωσης, ως μια προσπάθεια να στηριχθεί ένα καθεστώς το οποίο, σε ορισμένους τομείς, δεν εκπληρώνει πλέον τις υποχρεώσεις του απέναντι στους πολίτες.

– Ποια είναι τα σημεία αδυναμίας του Ερντογάν; Είναι η οικονομία ή μήπως το γεγονός ότι έχει πια εξαντλήσει το αφήγημά του;

– Νομίζω ότι πρόκειται για ένα συνδυασμό αυτών των δύο. Αυτό που πολλοί ξεχνούν –και το οποίο είναι σημαντικό να θυμόμαστε– είναι ότι αυτό που έφερε το AKP στην εξουσία δεν ήταν τόσο το όραμα του Ερντογάν για μια πιο ισλαμική Τουρκία, όσο το γεγονός ότι η τουρκική οικονομία είχε καταρρεύσει το 2000 και ότι ο κόσμος είχε αγανακτήσει με τη μεταπολεμική γενιά των Τούρκων πολιτικών. Ο Ερντογάν υποσχέθηκε να φέρει κάτι καινούργιο. Η οικονομία ήταν εκείνη που τον έφερε στην εξουσία και πλέον ο ίδιος φοβάται ότι η οικονομία θα είναι και εκείνη που θα τον απομακρύνει από την εξουσία.

Οταν μια χώρα έχει στις «καλές» ημέρες της πληθωρισμό 30%, οι πολίτες παύουν να σε στηρίζουν, επισημαίνει ο Αντριου Φίνκελ.

– Μήπως ο Ερντογάν εξακολουθεί να κερδίζει επειδή η αντιπολίτευση είναι αδύναμη;

– Στην τουρκική πολιτική υπάρχει μια ιδεολογική διάσταση, αλλά υπάρχει και η διάσταση της ανταμοιβής. Το γεγονός ότι το CHP απέκτησε τον έλεγχο όλων αυτών των δήμων το 2024 σήμαινε ότι ξαφνικά βρέθηκε να ελέγχει παροχές, προνόμια και οφέλη. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο το AKP επιδιώκει τόσο απεγνωσμένα να ανακτήσει τον έλεγχο των δήμων που έχασε. Η ιδεολογία από τη μια πλευρά και το «βόλεμα των δικών μας ανθρώπων» από την άλλη αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος στην τουρκική πολιτική σκηνή. Κάποια στιγμή ο Ερντογάν βρέθηκε μπροστά σε μια επιλογή. Στα πρώτα στάδια της σταδιοδρομίας του είχε αρκετά ριζοσπαστικές θέσεις. Ωστόσο, όταν ανήλθε στην εξουσία το 2001-2002 μαζί με τους ανθρώπους με τους οποίους συμμάχησε για να ιδρύσει το AKP προσπάθησαν να καταλάβουν τον κεντρώο χώρο στην τουρκική πολιτική. Η υποστήριξή τους, για παράδειγμα, στο δικαίωμα χρήσης μαντίλας ή στην ενίσχυση της θρησκευτικής ευλάβειας στη δημόσια ζωή παρουσιάστηκε ως μια προσπάθεια εκδημοκρατισμού της Τουρκίας. Το επιχείρημα ήταν: γιατί να μην επιτρέπεται στους ανθρώπους να φορούν ό,τι θέλουν, για παράδειγμα μέσα στο πανεπιστήμιο; Κάποια στιγμή, όμως, ο Ερντογάν υιοθέτησε μια πολιτική πόλωσης της τουρκικής κοινωνίας. Η επιτυχία αυτής της προσέγγισης εξαρτάται από τη συνεχή βελτίωση της ευημερίας των πολιτών. Οταν μια χώρα αντιμετωπίζει στις «καλές» ημέρες της πληθωρισμό της τάξης του 30%, οι πολίτες απλώς παύουν να σε στηρίζουν. Ακόμη και τις κινήσεις που έκανε η πλευρά Ερντογάν το τελευταίο διάστημα σε σχέση με το κουρδικό ζήτημα, πολλοί τις εξέλαβαν ως καιροσκοπισμό και όχι ως κινήσεις που απορρέουν από την επιθυμία να καταστεί η Τουρκία πιο δημοκρατική.

– Οι επόμενες κάλπες είναι κανονικά προγραμματισμένες για τον Μάιο του 2028. Ποια είναι η πρόβλεψή σας; Θα γίνουν πρόωρες εκλογές; Θα είναι ο Ερντογάν ξανά υποψήφιος για την προεδρία;

– Εξαρτάται από το τι εννοείτε με τον όρο πρόωρες εκλογές. Αν πρόκειται για εκλογές που θα διεξαχθούν λίγες ημέρες πριν από την καταληκτική προθεσμία που θα επέτρεπε στον Ερντογάν να θέσει ξανά υποψηφιότητα (σ.σ. με τα νυν δεδομένα ο Ερντογάν δεν δικαιούται να θέσει ξανά υποψηφιότητα, εάν όμως οι εκλογές διεξαχθούν πρόωρα θα δικαιούται), τότε ναι, αυτό είναι ένα πιθανό σενάριο. Αν όμως λάβει κανείς υπόψη τι συμβαίνει αυτή την περίοδο στη χώρα, με την τρέχουσα οικονομική κρίση και το σκάνδαλο με τα επενδυτικά κεφάλαια, δεν νομίζω ότι ο Ερντογάν θέλει εκλογές στο άμεσο μέλλον.

– Αναφορικά με τους πιθανούς διαδόχους του Ερντογάν, έχουν ακουστεί μεταξύ άλλων τα ονόματα του Μπιλάλ Ερντογάν, του Χακάν Φιντάν και του Σελτζούκ Μπαϊρακτάρ. Υπάρχει κάποιος που προηγείται στην κούρσα της διαδοχής;

– Αν εξετάσουμε το ζήτημα με όρους ικανότητας καθώς και με όρους ικανότητας προβολής μιας συγκεκριμένης εικόνας προς το εκλογικό σώμα και τον έξω κόσμο, θεωρώ πως ο Χακάν Φιντάν θα αποτελούσε, πιθανότατα, την πιο συνετή επιλογή. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή ο Μπιλάλ μοιάζει περισσότερο με μια επιλογή που βασίζεται σε προσωπικές διασυνδέσεις ημετέρων. Δεν είμαι βέβαιος εάν αυτός είναι ιδιαίτερα χαρισματικός, αλλά είναι σαφές ότι προετοιμάζεται ως πιθανός διάδοχος. Το γεγονός ότι βλέπουμε το τελευταίο διάστημα να συλλαμβάνονται (σ.σ. στο πλαίσιο του σκανδάλου των επενδυτικών κεφαλαίων) όχι μόνο μέλη της αντιπολίτευσης, αλλά και πρόσωπα που πρόσκεινται στην κυβέρνηση, υποδηλώνει, κατά την άποψή μου, ότι βρισκόμαστε εν μέσω ενός πολέμου διαδοχής. Δεν νομίζω ότι γνωρίζει κανείς με βεβαιότητα ποιος θα επικρατήσει τελικά.

– Η τουρκική αντιπολίτευση θα μπορέσει να ανακάμψει μετά το τελευταίο σαρωτικό κύμα διώξεων;

– Είναι εξαιρετικά δύσκολο. Ποιος δεν θα αποδυναμωνόταν εάν αντιμετώπιζε νομικά εμπόδια, αποκλεισμούς από τα ΜΜΕ, συλλήψεις δημοσιογράφων και λουκέτα σε αντιπολιτευόμενες εφημερίδες; Υπάρχει, ωστόσο, μια ενδεχομένως παράδοξη πτυχή: Αφού ο Ερντογάν δημιούργησε ένα προεδρικό σύστημα εξαιρετικά συγκεντρωτικό, δεν απαιτείται πλέον μια ολοκληρωμένη, συγκροτημένη αντιπολίτευση για την κατάληψη της εξουσίας. Αρκεί κάποιος να εκλεγεί πρόεδρος. Επομένως, σε μια προεδρική αναμέτρηση το πρόσωπο που θα μπορούσε να ανατρέψει τον Ερντογάν είναι, στην πραγματικότητα, ένα και μόνο άτομο, όχι μια ενωμένη αντιπολίτευση. Κατά μία έννοια, λοιπόν, δημιουργώντας αυτό το άκρως συγκεντρωτικό προεδρικό σύστημα ο Ερντογάν όχι μόνο υπονόμευσε την αντιπολίτευση, αλλά της προσέφερε ταυτόχρονα μια ευκαιρία.