Η εποχή που ο τηλεοπτικός δέκτης ή τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων έκριναν ποιος πολιτικός προβάλλεται περισσότερο έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Σήμερα ο κύριος κριτής είναι μια κάθετη οθόνη με ένα αλγοριθμικό σύστημα σύστασης περιεχομένου και τριάντα δευτερόλεπτα ψηφιακής ροής (feed).
Σύμφωνα με την παραδοσιακή θεωρία της δημόσιας σφαίρας, η πολιτική επικοινωνία προϋποθέτει τρία στοιχεία: κοινό χώρο ορατότητας, κοινή ατζέντα και δυνατότητα ορθολογικού «ανταγωνισμού» επιχειρημάτων. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, με όλες τις παθογένειές τους, εξασφάλιζαν τουλάχιστον το πρώτο: ειδικότερα, το βραδινό δελτίο ειδήσεων ή το πρωτοσέλιδο μιας εφημερίδας ήταν ένα κοινό «κείμενο» αναφοράς για όλους. Σήμερα η συνθήκη αυτή έχει διαρραγεί οριστικά. Δύο πολίτες στο ίδιο σαλόνι βλέπουν δύο εντελώς διαφορετικές εκδοχές της πολιτικής πραγματικότητας, χωρίς καν να το γνωρίζουν. Δύσκολο πλέον να συγκροτηθεί ένα κοινό «αρχείο» εμπειρίας. Η δημόσια σφαίρα δεν συρρικνώνεται απλώς, κατακερματίζεται σε εκατομμύρια ιδιωτικές ψηφιακές ροές που μιμούνται τη δημοσιότητα, χωρίς όμως τους αντίστοιχους κανόνες διαφάνειας και λογοδοσίας. Συνεπώς, η πολιτική εκπροσώπηση αναδιανέμεται από μια μη λογοδοτούσα, καθαρά εμπορική, λογική.
Οι έρευνες για τη σχέση των Ελλήνων πολιτικών με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φανερώνουν ότι τα κόμματα έχουν διαβάσει πλήρως –αν όχι απολύτως ορθά– τη νέα αυτή επικοινωνιακή «γραμματική», ερμηνεύοντάς την ως «γραμματική» απόλυτης οικειότητας. Στις εκλογές του 2023 τα επιτελεία κράτησαν το X (πρώην Τwitter) και το Facebook για τα πολιτικά μηνύματα, αλλά μέσω Instagram και TikTok επικεντρώθηκαν στο προσωπικό περιεχόμενο, σύμφωνα με μελέτη των Στυλιανού Παπαθανασόπουλου, Αχιλλέα Καραδημητρίου, Δημήτρη Σουλιώτη και Βασίλη Ρουσόπουλου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Journalism and Media (2025). Ειδικότερα για το TikTok, σχετική έρευνα του Σταμάτη Πουλακιδάκου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Humanities and Social Sciences Communications (2024) έχει αναδείξει μια ισχυρή θετική συσχέτιση της «καθημερινότητας» (χιούμορ, ιδιωτική σφαίρα, απευθείας βλέμμα στην κάμερα) με την εμπλοκή των ψηφιακών χρηστών και ασθενή ή αρνητική συσχέτιση όταν προβάλλεται το καθαρά πολιτικό έργο. Είναι εύλογο, λοιπόν, τα πολιτικά στιγμιότυπα να υποχωρούν, ακόμη και στην προεκλογική περίοδο. Σε μια εποχή στην οποία τα τριάντα δευτερόλεπτα ψηφιακής παρουσίας είναι ο κανόνας και ο κατεξοχήν χρόνος της δεικτικής λειτουργίας του λόγου, ο πολιτικός δεν προλαβαίνει να επιχειρηματολογήσει, προλαβαίνει μόνο να δείξει κάτι από τον προσωπικό, βιωμένο κόσμο του. Σε τριάντα δευτερόλεπτα χωρούν συναίσθημα, ταυτότητα, ένταση, ένα αστείο, μια καταγγελία. Σπάνια χωρούν, όμως, αντίλογος, συμφραζόμενα ή ποσοτικά δεδομένα.
Σε αυτό το νέο πλαίσιο πολιτικής επικοινωνίας η διαμεσολάβηση δεν εξαφανίστηκε, έγινε αόρατη και μη λογοδοτούσα. Το αλγοριθμικό σύστημα σύστασης περιεχομένου λειτουργεί πλέον ως ο νέος «αρχισυντάκτης», μόνο που δεν υιοθετεί κάποιον κώδικα δεοντολογίας, ούτε υπογράφει τις επιλογές του. Ο αλγόριθμος σε ρόλο αόρατου «επικοινωνιολόγου» ωθεί την πολιτική να μιλάει τη γλώσσα των social media και σταδιακά όλο και περισσότερο του TikTok σε μια αγωνιώδη προσπάθεια να κερδηθεί το «χαμένο» αλλά πολυπόθητο νεανικό κοινό. Τη θέση του διαμεσολαβητή, πάντως, δεν την κράτησαν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, αλλά την κατέλαβαν οι δημιουργοί περιεχομένου (news influencers) που αναδεικνύονται σε πρωτογενείς πηγές ενημέρωσης, με το νεανικό κοινό ηλικίας 18-24 ετών να δηλώνει –σε πολύ υψηλά ποσοστά– τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως κύρια πηγή ειδήσεων, σύμφωνα με τα στοιχεία του Reuters Institute Digital News Report.
Στη σημερινή εποχή της πλατφόρμας η πολιτική επικοινωνία έχει αλλάξει θεμελιακά υπόσταση. Το social media feed (μια ροή αυστηρά εξατομικευμένη, μη επαναλήψιμη και μη ελέγξιμη) τείνει να υποκαταστήσει την παραδοσιακή δημόσια σφαίρα. Το κρίσιμο διακύβευμα, τελικά, δεν είναι αν τα κόμματα θα κάνουν πιο «εύστοχα» βίντεο στο TikTok, αλλά αν η δημοσιογραφία θα καταφέρει να μετατοπιστεί από την απλή αναμετάδοση του μηνύματος στην αποκάλυψη του ίδιου του μηχανισμού που το διανέμει.
Ο κ. Αχιλλέας Καραδημητρίου είναι επίκουρος καθηγητής Δημοσιογραφίας και Παραγωγής Ειδησεογραφικού Περιεχομένου στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου.
