Κατά την 81η Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών ανακυκλώθηκαν και επιβεβαιώθηκαν οι αποκλίσεις ανάμεσα στους καθοριστικότερους δρώντες στη Μέση Ανατολή. Ο πληθωρικός Αμερικανός πρόεδρος, με το στυλ διαπραγμάτευσης σε δημόσια θέα που έχει καθιερώσει, έδωσε, για πολλοστή φορά, ένα αισιόδοξο μήνυμα για επικείμενο τερματισμό της κρίσης με το Ιράν, και από την άλλη το απείλησε με αφανισμό.
Πλησιάζοντας προς τις ενδιάμεσες εκλογές, με την πλειονότητα των Αμερικανών να τάσσεται εξαρχής εναντίον των πολεμικών επιχειρήσεων εις βάρος του Ιράν, τα ποσοστά του Τραμπ να κατακρημνίζονται εξαιτίας και των παρενεργειών της επτάμηνης πλέον κρίσης στη Μέση Ανατολή και με εμφανείς τις επιπτώσεις στην αμερικανική οικονομία, είναι αναμενόμενο να αναζητείται μια έστω προσωρινή λύση επαναλειτουργίας των Στενών του Ορμούζ.
Αυτήν την ανάγκη του Αμερικανού προέδρου τη γνωρίζουν τόσο οι Ιρανοί (που ωστόσο αντιμετωπίζουν τεράστια οικονομική δυσχέρεια) όσο και οι σύμμαχοί τους, όπως η Ρωσία και η Κίνα, οι οποίοι, χωρίς να εμπλέκονται άμεσα στον πόλεμο, υποστηρίζουν ποικιλοτρόπως την Τεχεράνη (σημαντική η οικονομική διάσταση στην περίπτωση της Κίνας). Ρωσικοί και κινεζικοί δορυφόροι έχουν χρησιμοποιηθεί για τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και ακρίβεια των ιρανικών επιθέσεων εις βάρος αμερικανικών βάσεων στην περιοχή, το Ιράν εξακολουθεί να τροφοδοτείται με πολεμικό υλικό από Μόσχα και Πεκίνο, που του παρέχουν και διαβαθμισμένες πληροφορίες για τις κινήσεις των Αμερικανών. Αποτελεί κοινό τόπο ότι και οι δύο ευνοούνται από τον εγκλωβισμό των Ηνωμένων Πολιτειών σε ένα μέτωπο, το οποίο τους κοστίζει οικονομικά, εξαντλεί το αμυντικό τους απόθεμα, μέρος του οποίου à propos στερείται η Ουκρανία, πιέζει τις αντοχές των ενόπλων δυνάμεων σε συνθήκες παρατεταμένης σύγκρουσης (χαρακτηριστικά τα οκτώ περιστατικά απόπειρας αυτοκτονίας), αδυνατίζει την εικόνα του εγγυητή ασφαλείας έναντι των κρατών που φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις, πλήττει σοβαρά το γόητρο της Ουάσιγκτον και δημιουργεί έτσι συνθήκες αλλαγής δεδομένων στη Μέση Ανατολή.
Μάλιστα, πρόσφατα ο Αμερικανός πρόεδρος αρνήθηκε να συνδράμει τη Σαουδική Αραβία στη σύγκρουσή της με τους Χούθι στην Υεμένη, σε μια πολύ κρίσιμη συγκυρία για το Ριάντ, δεδομένου ότι δέχεται επιθέσεις στις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις του, περιορίζονται δραματικά οι δυνατότητές του να παρακάμπτει τα Στενά του Ορμούζ μέσω του αγωγού East-West και τα πλοία που μεταφέρουν σαουδαραβικών συμφερόντων πετρέλαιο και εμπορεύματα έχουν στοχοποιηθεί, κλείνοντας μια σημαντική θαλάσσια αρτηρία, αυτή του Μπαμπ αλ Μαντέμπ. Το μήνυμα του Τραμπ είναι διττό: δεν έχει διάθεση να εμπλακεί σε ένα ακόμη μέτωπο στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, εξαντλώντας διπλωματικό, στρατιωτικό και οικονομικό κεφάλαιο για την αντιμετώπιση των συνεπειών ενός πολέμου που πάντως αποτέλεσε προσωπική επιλογή του και, το σημαντικότερο, προτάσσει –και σε αυτή την περίπτωση– το αμερικανικό συμφέρον έναντι της ευθύνης και της δέσμευσης που απορρέει από τον ρόλο του συμμάχου των κρατών του Κόλπου.
Τα τελευταία ασφαλώς προβληματίζονται από τη γενικότερη στάση των Ηνωμένων Πολιτειών, εκκινώντας από τη μη ενημέρωσή τους για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις εις βάρος του Ιράν, την απροθυμία ή/και ανικανότητα να τελειώσουν τη δουλειά, ανατρέποντας ή πάντως εξουδετερώνοντας τις επιχειρησιακές δυνατότητες του καθεστώτος, και βέβαια την αδυναμία να τα υπερασπιστούν από τις ιρανικές επιθέσεις και κυρίως να επαναφέρουν το Ορμούζ στην προ πολέμου λειτουργική κατάσταση. Παρότι δεν υπάρχει καμία εκτός περιοχής δύναμη η οποία δύναται ή προτίθεται να αντικαταστήσει ή έστω να υποκαταστήσει μερικώς τον ρόλο των Αμερικανών, δεν είναι υπερβολικό να εκτιμήσουμε ότι η αμερικανική ηγεμονία στη Μέση Ανατολή έχει αρχίσει να φθίνει. Είναι σημαντική η πρωτοβουλία της Ουάσιγκτον, που προτείνει τη δημιουργία ενός επενδυτικού σχήματος 10 δισ. δολαρίων με άλλους οκτώ περιφερειακούς εταίρους της, με στόχο την αποκατάσταση των ενεργειακών υποδομών που έχουν πληγεί στη διάρκεια των τελευταίων επτά μηνών αλλά και την κατασκευή και επέκταση αγωγών που παρακάμπτουν τα Στενά του Ορμούζ.
Ωστόσο, θα απαιτηθούν αρκετός χρόνος για την υλοποίησή του και σχεδόν δεκαπλάσια κεφάλαια από αυτά που αρχικά έχουν δεσμευτεί. ∆εδομένου του συχνά επιπόλαιου τρόπου με τον οποίο διαφημίζονται διάφορες συμφωνίες που συνάπτουν οι ΗΠΑ, δεν υπάρχει προσώρας κάτι χειροπιαστό που να «δένει» τις σχέσεις των κρατών της περιοχής με αυτές και να δημιουργεί μεγαλύτερο βαθμό δέσμευσης για την Ουάσιγκτον. Αναμένεται, πάντως, να αποσυρθούν αμερικανικές δυνάμεις, οι οποίες σήμερα είναι εγκατεστημένες σε 19 βάσεις, οκτώ εκ των οποίων είναι μόνιμες. Πρώτον, γιατί αποδείχθηκε ότι είναι εξαιρετικά ευάλωτες έναντι επιθέσεων με φθηνά drones και πυραύλους και, δεύτερον, γιατί είναι διάσπαρτες σε αρκετά σημεία και είναι λογικό να περιοριστούν γεωγραφικά, κάτι που θα εξυπηρετούσε και τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος και των στρατιωτικών πόρων στη ΝΑ Ασία. Επί του παρόντος, είτε πριν είτε κατόπιν των ενδιάμεσων εκλογών, αναζητείται μια προσωρινή και πάντως μεταβατική φόρμουλα συνεννόησης και όχι οριστική διευθέτηση, γιατί τα ζητήματα είναι πολυπαραγοντικά και αλληλένδετα, ώστε να απαιτείται η εγκαθίδρυση ενός κλίματος ελάχιστης εμπιστοσύνης προκειμένου να αρχίσουν σταδιακά να επιλύονται, διαμορφώνοντας ένα θετικό μομέντουμ.
Ο πρόεδρος Τραμπ διαπίστωσε ότι είναι πιο εύκολο να ξεκινήσεις έναν πόλεμο από το να τον ολοκληρώσεις, κάτι που επιβεβαιώνεται και ιστορικά, αφού η πλειονότητα των ένοπλων συγκρούσεων τα τελευταία 80 χρόνια δεν έχει καταλήξει σε βιώσιμη διπλωματική διευθέτηση. Πολλώ δε μάλλον στη σημερινή Μέση Ανατολή, όπου πολλά και διάσπαρτα μέτωπα, τα οποία ανά πάσα στιγμή μπορούν να αναφλεγούν, παραμένουν σε εκκρεμότητα.
Ο κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων και καθηγητής του Αμερικανικού Πανεπιστημίου Ελλάδος. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος το βιβλίο του «Η νέα παγκόσμια τάξη. Το δίκαιο της ισχύος».
