Ο Χρήστος Γιανναράς δεν ήταν μόνο πανεπιστημιακός ή συγγραφέας ή διανοούμενος. Ηταν δημόσιο πρόσωπο, χωρίς όμως αυτό να δικαιολογεί ό,τι συνέβη μετά την εκδημία του. Τι συνέβη; Εκδηλώθηκε μια συσσωρευμένη –πώς να την πω;– κακεντρέχεια. Ακούστηκαν και γράφτηκαν απρέπειες σε πρωτόφαντη έκταση. Υποθέτω ότι τον ίδιο θα τον ξένιζε όλη αυτή η εμπάθεια, αλλά θα την προσπερνούσε. Μπορεί η «πατροκτονία» να θεωρείται προοίμιο ενηλικίωσης, αλλά σε κάθε περίπτωση δεν είναι σοφό να ανοίγεις κουβέντες μαζί της.
Είναι αλήθεια ότι η δριμύτητα κάποιων εκφράσεών του έδωσε πάτημα για επιπόλαιες αντιπάθειες. Η πολεμική, όμως, δεν ήταν αυτοσκοπός. Σκοπός του ήταν η υπεράσπιση της μίας και μοναδικής ζωής που έχουμε – το υπενθύμιζε με διάφορες αφορμές αυτό. Οι ρήξεις, δηλαδή, δεν ήταν επιδίωξη, αλλά συνέπεια αυτής της υπεράσπισης.
Στους αντίποδες της παραπάνω μικροψυχίας, τον Γιανναρά τον έκλαψε κόσμος και κοσμάκης. Δεν αναφέρομαι στο ετερόκλητο σινάφι διανοουμένων και ψευτοδιανοουμένων που είναι συναισθηματικά φειδωλό και δεν χρωστάει καλή κουβέντα για κανέναν. Αναφέρομαι στον απλό κόσμο που ακουμπούσε στην παρουσία του και αναπαυόταν στα γραπτά του. Φορτίο βαρύ, που ο Γιανναράς το σήκωσε γνωρίζοντας ότι στη ζωή δεν έχουν σημασία οι ρήξεις, αλλά η αγάπη. Και ο ίδιος «ηγάπησε πολύ». Και αγαπήθηκε πολύ και από πολλούς – σε κάθε περίπτωση περισσότερους απ’ όσους στραβομουτσούνιασαν.
Η συνήθης διαφωνία για το αν ο Γιανναράς είναι φιλόσοφος ή θεολόγος είναι μια διαφωνία που, κατά τη γνώμη μου, εκτός του ότι υποκρύπτει ακαδημαϊκής κοπής μικρότητα, είναι και ανόητος. Κάρφος στους οφθαλμούς απάντων των επικριτών του η περί έρωτος πίστη του. Η εκκλησία ή είναι γιορτή ή δεν είναι εκκλησία – άκου ισχυρισμός! Οι κοσμικοί, λοιπόν, τον έβρισκαν θεούσο και οι θεούσοι κοσμικό. Εικάζω ότι ο ίδιος δεν ενεπλάκη σε αυτή την αντιμαχία για δύο λόγους. Ο προφανής είναι ότι θέλησε να κρατηθεί μακριά από την ποταπότητα. Ο δεύτερος είναι γιατί δεν αντιλαμβανόταν την κακότητα. Του ήταν ξένες οι στενοκαρδίες αυτές. Τον ξάφνιαζε η απόδοση διατυπώσεων και πεποιθήσεων που δεν ήταν δικές του. Οι σεβαστικοί άνθρωποι ομολογούν τις οφειλές τους και οι κομπορρήμονες μεμψιμοιρούν παραβλέποντας ότι ο Γιανναράς συνομιλεί με αξιώσεις πρωτοτυπίας σε ένα (διεθνές) κοινό. Ευτυχώς, υπάρχει το ασύλληπτης έκτασης και επιπέδου έργο του που, για όποιον ξέρει από ψιλοβελονιά, γεφυρώνει τα, υποτιθέμενα, διεστώτα.
Οι καλοί καπεταναίοι καπετανεύουν, πρωτίστως, διά του παραδείγματος. Σε όλους τους καιρούς, και σε μπουνάτσες και σε φουρτούνες, ο Γιανναράς αυτό επιτέλεσε. Η κυριολεξία με τους αθέατους κόπους δεν είναι ούτε πόζα ούτε σχολαστικισμός – αυτά δεν κατορθώνουν ένταση και ομορφιά. Είναι έγνοια να μη χαθεί ο μπούσουλας. Ο Δάσκαλος είναι τίτλος τιμής που ο Γιανναράς τον αξιώθηκε. Οχι γιατί η «Πείνα και δίψα» υπήρξε η αφετηρία του, αλλά γιατί υπήρξε η διά βίου συνοδός του. Ακόμη και τα τελευταία βιβλία του εκπλήσσουν με την ακόρεστη λαχτάρα να κοινωνήσει τα ουσιώδη.
Δεν έβγαλε μαθητές, λένε οι οιηματίες, αλλά όσοι το λένε εννοούν, μάλλον, τα λιβανιστήρια. Η αλήθεια είναι πως δεν έβγαλε κόπιες. Νομίζω όμως πως δουλειά ενός καλού Δασκάλου είναι να σε μάθει να πετάς και όχι να σου δώσει σχέδιο πτήσης.
Και κάτι τελευταίο. Οσοι μένουν στον Γιανναρά των επιφυλλίδων κάνουν το ίδιο λάθος με εκείνους που μένουν στον Γιανναρά των μεγάλων συνθέσεων. Τον κολοβώνουν για να τον φέρουν βόλτα. Ολόκληρος, όμως, ο Γιανναράς είναι το σύνολο έργο του. Και πάλι «κάτι» περισσεύει. Περισσεύει ότι, εκτός από δάσκαλος και συγγραφέας, υπήρξε άνθρωπος με τα όλα του. Υπήρξε παιδί, σύζυγος, πατέρας και φίλος. Εγώ τον γνώρισα και ως φίλο και μπορώ να βεβαιώσω ότι ήταν σπάνιας παιδείας, γι’ αυτό ευγενής, συγχωρητικός και γενναιόδωρος με τους γύρω του. Μου λείπει η φωνή του, μου λείπει το βλέμμα του, μου λείπουν οι ερωτήσεις του, η έγνοια του, οι συγκρατημένες υποδείξεις του, ακόμη και οι διακριτικές απορρίψεις του. Αλλά ταυτοχρόνως η ανθρώπινη απουσία του μετριάζεται κάπως από μια άλλης τάξεως παρουσία. Ο ίσκιος του βρίσκει τρόπο και δροσίζει την καθημερινότητά μου. Και μακάρι όλων μας!
Ο κ. Θεόδωρος Παντούλας είναι συγγραφέας.
