Ενώ Γάλλοι και Ιταλοί νέοι μετείχαν τον Οκτώβριο σε πολυήμερες διαδηλώσεις μεγάλης κλίμακας και οι Ισπανοί οργάνωσαν, μόλις την περασμένη Τετάρτη, την πρώτη γενική απεργία στη χώρα τους εδώ και 14 χρόνια, μεταξύ των Ελλήνων, λίγοι ετοιμάζονται να συμμετάσχουν μεθαύριο στην πορεία για την επέτειο του Πολυτεχνείου και περισσότεροι να δουν σκηνές από τα αναμενόμενα επεισόδια στην τηλεόραση.
Και όμως, η πορεία του Πολυτεχνείου άξιζε καλύτερη τύχη. Αφενός, γιατί πραγματοποιείται σε ανάμνηση μιας εξέγερσης που απονομιμοποίησε πολιτικά τη χούντα, αφού, έως τις 17/11/1973, για πολλούς το αυταρχικό αντίτιμο της έως τότε τάξης και της ασφάλειας δεν ήταν σαφές. Αφετέρου, γιατί οι κινητοποιήσεις στην επέτειο του Πολυτεχνείου θα μπορούσαν να είναι μια ευκαιρία για την πολιτική των πολιτών. Αυτή διαφέρει από την πολιτική στο επίπεδο του ανταγωνισμού των ελίτ και σημαίνει τη συμμετοχή στην πολιτική μέσω διαύλων διαφορετικών από την άσκηση του δικαιώματος της ψήφου.
Η πολιτική των πολιτών εκδηλώνεται με σύμπραξη σε διαμαρτυρία για τοπικά ζητήματα, ενεργό υποστήριξη ενός υπερ-τοπικού αιτήματος, όπως η προστασία του περιβάλλοντος, συμμετοχή σε οργανωμένη προσπάθεια μεγάλης κλίμακας για επίτευξη αλλαγής σε έναν τομέα πολιτικής, δηλαδή σε οργανωμένο κοινωνικό κίνημα, καθώς και συμμετοχή σε εξέγερση μέχρι το όριο της διάπραξης ποινικών αδικημάτων, όπως πυρπόληση καταστημάτων και αυτοκινήτων. Είναι δύσκολο να προσαρμοστεί κάποιος στην ιδέα της συχνής διατάραξης της συνήθους λειτουργίας μιας πόλης, λόγω απεργιών και διαδηλώσεων. Δεν υπάρχει, όμως, σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία χωρίς συλλογικές δράσεις, ανατρεπτικές της καθημερινότητας. Στον αιώνα μας, μόνο στα σκληρότερα από τα εναπομείναντα αυταρχικά καθεστώτα (Κίνα, Βόρεια Κορέα, Μιανμάρ κ.ά.) δεν διαταράσσεται η καθημερινότητα λόγω συλλογικής δράσης. Σε τέτοια καθεστώτα οι αντιπολιτευόμενες συλλογικές δράσεις είναι ανύπαρκτες ή, αν εκδηλωθούν, συγκλονίζουν τον αυταρχισμό συνολικά.
Τόσο οι εξεγέρσεις σε άλλες δημοκρατίες όσο και η δική μας καθιερωμένη πορεία του Πολυτεχνείου, στον βαθμό που δεν χρησιμοποιούν βία και δεν προσβάλλουν αγαθά ζωής και περιουσίας, δεν απειλούν την ειρηνική συμβίωση σε συνθήκες δημοκρατίας. Αυτό ισχύει ακόμη και αν μικρή μόνο μειοψηφία του πληθυσμού μετέχει σε αυτές. Σημασία έχει αν οι μειοψηφίες, εφόσον δεν μετέχουν στους θεσμικούς διαύλους πολιτικής συμμετοχής, εκφράζουν ένα ευρύτερο ρεύμα. Είναι άλλωστε σπάνιο η κοινωνική πλειοψηφία να μετέχει σε συλλογικές δράσεις, πολλώ μάλλον σε εξεγέρσεις. Μήπως μετείχε ποτέ η πλειοψηφία σε εξεγέρσεις; Πάντως, μάλλον δεν μετείχε στις πολιτικές επαναστάσεις του 20ού αιώνα, οι οποίες άλλωστε στρέφονταν κατά αυταρχικών, όχι δημοκρατικών, καθεστώτων.
Για αυτά τα τελευταία, η συλλογική δράση, ακόμη και των μειοψηφιών, είναι ένας απαραίτητος πολιτικός σεισμογράφος. Μπορεί άτυπα να καταγράφει υπόγεια ρεύματα, που δεν ανιχνεύονται ούτε στις εκδηλώσεις της τυπικής πολιτικής συμμετοχής, όπως είναι η συλλογή υπογραφών ομάδας πολιτών, ούτε στις αξιώσεις εκπροσώπων της αντιπολίτευσης στη Βουλή ή στα τηλεοπτικά στούντιο, ούτε στον χυλό των πολιτικών διαξιφισμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Από την άλλη μεριά, όταν η συλλογική δράση γίνεται τελετουργία, καταλήγει στο αντίθετο της λειτουργίας ενός σεισμογράφου. Καταλήγει σε αδιάφορο τελετουργικό, όπως πιθανόν θα είναι η μεθαυριανή πορεία. Πρόκειται για μια οριακά λατρευτική εκδήλωση, που επιτελεί ετερόκλητους σκοπούς. Αντί για τον σημαντικότατο σκοπό μνήμης και αναστοχασμού της αντίστασης κατά της χούντας, κάποιοι θα υπογράμμιζαν, ως σκοπό της πορείας, την επίδειξη δύναμης από τα εκάστοτε κόμματα της αντιπολίτευσης, βάσει υπολογισμών για το μέγεθος των κομματικών «μπλοκ» της πορείας. Αλλοι θα τόνιζαν την εργαλειοποίηση της πορείας. Μετά τη λήξη της, χρησιμεύει ως όχημα του αντιπολιτευτικού αφηγήματος κατά των εκάστοτε κυβερνήσεων, αφού η πορεία συνήθως συνήγειρε τις πολιτικές δυνάμεις που τοποθετούνταν πιο αριστερά από την κυβέρνηση (π.χ. αριστερότερα του ΠΑΣΟΚ το 1993-2004, αριστερότερα του ΣΥΡΙΖΑ το 2015-2019). Αλλοι, τέλος, θα σημείωναν τη λειτουργία της πορείας ως μιας από τις ελάχιστες διεξόδους συνάντησης και τηλεοπτικής δημοσιότητας των δυνάμεων της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς.
Ακόμη και έτσι, η πορεία του Πολυτεχνείου, πλέον της συμβολής της στη μνήμη, εκπληρώνει και έναν πρόσθετο, ουσιαστικότερο, σκοπό. Θυμίζει ότι δημοκρατία δεν σημαίνει μόνον εκλογές και δίνει διέξοδο στην ενεργό πολιτική συμμετοχή. Εντέλει, ανάμεσα στην αντιδημοκρατική εξέγερση με χρήση βίας σε άλλες δημοκρατίες και στην ανούσια τελετουργική επανάληψη της πορείας του Πολυτεχνείου σ’ εμάς, θα πρέπει να βρεθεί χώρος για έναν ευαίσθητο σεισμογράφο της μη βίαιης πολιτικής των πολιτών.
Ο κ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης.
