Η φυσική ροπή μας είναι να υποβαθμίζουμε σημαντικά αγαθά που μας εξασφαλίζουν σημαντικά προνόμια με την αθόρυβη λειτουργία τους, να τα παραβλέπουμε και να τα θεωρούμε δεδομένα, ενώ δεν είναι. Κλασικά παραδείγματα η υγεία, που καταλαβαίνουμε την αξία της όταν τη χάσουμε, ή οι ηλικιωμένοι γονείς που τους ξεχνάμε μέσα στην πολύβουη καθημερινότητα, για να το μετανιώσουμε όταν τους χάσουμε. Ενα αντίστοιχο αγαθό είναι και η δημοκρατία, ιδίως με μικρό δ.
Οχι, δηλαδή, η εκδοχή της που κατοικοεδρεύει στις μεγαλόστομες διακηρύξεις των άπιαστων ιδανικών, αλλά εκείνη που κρύβεται πίσω από την καθημερινή και συνήθως βαρετή ρουτίνα των θεσμών, επιτυγχάνοντας με τον τρόπο αυτόν ένα πραγματικό θαύμα: την ειρηνική μας συμβίωση μέσα σε συνθήκες ελευθερίας. Εως τη σύγχρονη επανεμφάνιση και διάδοση αυτών των φαινομενικά απλών κανόνων που αποκαλούμε δημοκρατία, η διαθέσιμη επιλογή, όπως εύστοχα έθεσε ο Αγγλος διανοητής Τόμας Χομπς τον 17ο αιώνα, ήταν είτε ο «πόλεμος όλων εναντίον όλων», η διάχυτη δηλαδή βία των συνεχών συγκρούσεων, είτε ο αυταρχισμός ενός κρατικού Λεβιάθαν που εγγυόταν την τάξη με αντάλλαγμα την απόλυτη κυριαρχία του. Στην εξασφάλιση της ειρηνικής μας συμβίωσης μέσα σε συνθήκες ελευθερίας βρίσκεται, λοιπόν, η ουσία της δημοκρατίας και είναι κάτι που δεν είναι ούτε αυτονόητο ούτε δεδομένο.
Στις ΗΠΑ σήμερα, η διαδικασία διάβρωσης των δημοκρατικών θεσμών ξεκινά από τα πάνω και συμπληρώνεται με μια πρωτοφανή διάδοση συμπεριφορών διαφθοράς και χυδαιότητας, χωρίς καν να γίνεται προσπάθεια απόκρυψής τους. Το μόνο στο οποίο μπορούμε να ελπίζουμε είναι να αποτελέσουν οι επερχόμενες ενδιάμεσες εκλογές την απαρχή του ξηλώματος της θλιβερής αυτής εξέλιξης. Στην Ευρώπη, αντιθέτως, οι θεσμοί ροκανίζονται τελευταίως από τα κάτω. Μέρος της διαδικασίας αυτής αποτελεί και η επανεμφάνιση ενός παλαιότερου αφηγήματος για την ιστορική αναγκαιότητα των εξεγέρσεων, που διαδίδεται ευρέως τη στιγμή που οι καταστροφές και οι λεηλασίες στο Παρίσι είναι ακόμη φρέσκες.
Σύμφωνα λοιπόν με το αφήγημα αυτό, φαινόμενα σαν και αυτά που παρακολουθήσαμε πρόσφατα στο Παρίσι είναι όχι μόνο δικαιολογημένα, αλλά συνιστούν υγιείς αντιδράσεις μέσα στην κατάσταση που ζούμε. Το αφήγημα αυτό φιλτράρει πραγματικές ανησυχίες, από την ακρίβεια έως το άγχος για τις προοπτικές του μέλλοντος, μέσα από τον μύλο του Διαδικτύου, μιας μηχανής κατασκευής φθόνου και οργής. Και καταλήγει στη στήριξη της πεζοδρομιακής βίας, ακόμη και του ανεξέλεγκτου πλιάτσικου ως αναπόφευκτης συνέπειας μιας απολύτως δικαιολογημένης οργής. Η δημοκρατία υποβαθμίζεται είτε ως ατελής, επειδή δεν παράγει τα αποτελέσματα που θα επιθυμούσαμε, είτε ως αποτυχημένη, μια μηχανή παραγωγής αφηρημένης και αναποτελεσματικής διαβούλευσης. Ταυτόχρονα, το αφήγημα μετατρέπει τις μικρές μειοψηφίες που πρωταγωνιστούν στις εξεγέρσεις σε «κοινωνικές πλειοψηφίες», και μάλιστα εξαθλιωμένες, και τις τοποθετεί στην προνομιακή θέση του λαού που βρίσκεται απέναντι στις αρπακτικές ελίτ, ακολουθώντας πιστά τη γνωστή συνταγή του λαϊκισμού. Αντιθέτως, περιφρονεί και περιθωριοποιεί εκλογικές πλειοψηφίες και ολόκληρες κοινωνικές ομάδες, όπως οι μικρομαγαζάτορες που είδαν την περιουσία τους να καταστρέφεται. Αγνοεί, τέλος, πως κάθε δράση προκαλεί αντίδραση και πως η βία μπορεί στο τέλος να στραφεί και εναντίον εκείνων που αρχικά τη στήριζαν και εναντίον των αθώων.
Ιδιαίτερα παραπλανητική, όμως, είναι η επαναλαμβανόμενη αναφορά σε ένα εξιδανικευμένο επαναστατικό παρελθόν, που προσπερνά βολικά δύο σημαντικές αλήθειες: αφενός, ότι οι σπουδαίες επαναστάσεις του παρελθόντος που θαυμάζουμε στράφηκαν εναντίον αυταρχικών, και όχι δημοκρατικών, καθεστώτων και, αφετέρου, ότι οι μεγαλύτερες θετικές αλλαγές στον κόσμο δεν προέκυψαν μέσα από επαναστάσεις, αλλά από επιστημονικές ανακαλύψεις, τεχνολογικές καινοτομίες, οικονομική πρόοδο, ειρηνικές μεταρρυθμίσεις και, βέβαια, εκλογές. Το γεγονός πως πολλές θετικές αλλαγές προέκυψαν επίσης και μέσα από πολεμικές συγκρούσεις παραλείπεται. Θα ήταν άραγε λόγος αυτός να επιδιώξουμε σήμερα τον πόλεμο; Δεν είναι, λοιπόν, μόνο βαθύτατα αντιδημοκρατική αυτή η εξύμνηση των εξεγέρσεων. Είναι τελικά και εντελώς ψευδεπίγραφη.
O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
