Η επικύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από τη Βουλή της Λιβύης και οι νέες τουρκικές παρεμβάσεις στις έρευνες για τον GSI, επιβεβαιώνουν ότι η Ανατολική Μεσόγειος θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει εντάσεις όσο η συμφωνία χρησιμοποιείται για αμφισβήτηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Η Ε.Ε. έχει επανειλημμένα απορρίψει το Μνημόνιο, τονίζοντας ότι παραβιάζει δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα. Ωστόσο, οι καταδίκες και η διεθνής απόρριψη δεν έχουν αποτρέψει την Άγκυρα από το να το επικαλείται. Χρειάζεται επομένως στρατηγική αντιμετώπισης της πηγής του προβλήματος, όχι μόνο κάθε νέου επεισοδίου.
Στις 11 Νοεμβρίου η «Hurriyet Daily News» παρουσίασε την έκδοση τουρκικής NAVTEX για τις έρευνες του γαλλικού «Abeille Marengo» ως «έγκριση» της Τουρκίας –ότι μέρος των εργασιών εμπίπτει στην τουρκική υφαλοκρηπίδα– ύστερα από διπλωματικές διαβουλεύσεις. Η Ελλάδα απέρριψε την τουρκική NAVTEX, θεωρώντας ότι αφορά περιοχές ελληνικής δικαιοδοσίας. Αυτή η διαφορά είναι ουσιαστική. Ακόμη και αν οι έρευνες συνεχιστούν χωρίς επεισόδιο, δεν πρέπει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι απαιτείται τουρκική άδεια για έργα σε περιοχές ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Η επιχειρησιακή συνεννόηση για λόγους ασφάλειας δεν ισοδυναμεί με αναγνώριση δικαιοδοσίας.
Το ίδιο πρόβλημα μπορεί να επανεμφανιστεί σε επόμενες φάσεις του GSI, σε υποθαλάσσια καλώδια, αγωγούς και έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης. Η παρουσία της Chevron και της ExxonMobil ενισχύει το διεθνές ενδιαφέρον, αλλά δεν εξαλείφει τον κίνδυνο. Το σημαντικότερο είναι να αποφευχθεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο: να εμφανίζεται η Τουρκία ως αρχή που επιτρέπει ή απαγορεύει δραστηριότητες τρίτων, ενώ η ίδια η θαλάσσια δικαιοδοσία τους αμφισβητείται. Μια τέτοια πρακτική θα μετέτρεπε κάθε νέο ενεργειακό έργο σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης με την Άγκυρα.
Η Λιβύη είναι το κλειδί
Δεν είναι ρεαλιστικό να αναμένουμε ότι η Τουρκία θα εγκαταλείψει το Μνημόνιο. Η Λιβύη, αντίθετα, χρειάζεται την Ευρώπη ως εμπορικό εταίρο και συνομιλητή για την οικονομία και τη σταθερότητά της. Η λιβυκή στάση δεν είναι μονοσήμαντη: Ο σχεδιασμός των τελευταίων θαλάσσιων παραχωρήσεών της για έρευνες όχι μόνο φαίνεται να αποκλίνει από τη γεωγραφική λογική του Μνημονίου, αλλά φαίνεται να είναι βάσει της μεσαίας γραμμής. Αυτό αναδεικνύει τη σημασία των εμπορικών συμφερόντων στις λιβυκές επιλογές. Κάτι που μπορεί να αξιοποιηθεί διπλωματικά, χωρίς να παρουσιάζεται ως ήδη αποδεδειγμένη αναγνώριση ελληνικής οριοθέτησης. Δεν χρειάζεται να στραφεί η Λιβύη εναντίον της Άγκυρας. Μπορεί όμως να δεσμευτεί ότι δεν θα χρησιμοποιεί το Μνημόνιο εις βάρος της Ελλάδας.
Ο ελάχιστος στόχος πρέπει να είναι λιβυκές διαβεβαιώσεις προς την Ελλάδα και την Ε.Ε. για πάγωμα τόσο της εφαρμογής όσο και της επίκλησης του Μνημονίου. Συγκεκριμένα, η Λιβύη να μην παραχωρεί θαλάσσια οικόπεδα ούτε να πραγματοποιεί έρευνες ή γεωτρήσεις στηριζόμενη στο Μνημόνιο σε περιοχές όπου θίγονται ελληνικά δικαιώματα. Εξίσου σημαντικό, να μην το επικαλείται σε ρηματικές διακοινώσεις προς τον ΟΗΕ ή άλλες επίσημες ενέργειες για να αμφισβητεί τις νόμιμες ελληνικές θέσεις βάσει της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Για οποιαδήποτε νέα πρωτοβουλία σε αμφισβητούμενες περιοχές, να προηγείται ουσιαστική διαβούλευση με την Ελλάδα και την Ε.Ε., με αποχή από δημιουργία τετελεσμένων. Αυτό δεν καταργεί το δικαίωμα της Λιβύης να προβάλλει αυτοτελείς, νόμιμες διεκδικήσεις. Αποτρέπει όμως τη χρήση του Μνημονίου ως εργαλείου πίεσης.
Μετά από παρέμβαση του Κυριάκου Μητσοτάκη, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη σύνοδό του στις 13 Νοεμβρίου επιβεβαίωσε την αλληλεγγύη και υποστήριξή του, ανοίγοντας τον δρόμο για την Ελλάδα να προωθήσει στοχευμένα μέτρα, σε περίπτωση κλιμάκωσης της έντασης. Η Ε.Ε. διαθέτει οικονομική και διπλωματική επιρροή. Η εμβάθυνση επιλεγμένων μορφών συνεργασίας μπορεί να συνδεθεί, μέσω νόμιμων διαδικασιών, με την αποφυγή μονομερών ενεργειών. Όσον αφορά τη Λιβύη, στοχευμένα μέτρα μπορούν να εξεταστούν εφόσον υπάρχει κατάλληλη νομική βάση, χωρίς να θίγεται η ανθρωπιστική βοήθεια. Συγκεκριμένα, να σταματήσουν νέες λιβυκές παραχωρήσεις και επίσημες αμφισβητήσεις στηριζόμενες στο Μνημόνιο. Έτσι θα υπάρχει κριτήριο επιτυχίας που μπορεί να ελεγχθεί. Παράλληλα, Αθήνα και Λευκωσία πρέπει να ζητήσουν από ΗΠΑ και Γαλλία συγκεκριμένη διπλωματική υποστήριξη για τη συνέχιση του GSI και των ενεργειακών ερευνών, και μετά κατασκευή, χωρίς υποχώρηση στις τουρκικές απαιτήσεις.
Η προσεκτική ελληνική προσέγγιση των προηγούμενων ετών δεν απέτρεψε την κλιμάκωση των τουρκικών διεκδικήσεων. Η διπλωματική προσπάθεια πρέπει να συνοδεύεται από ελληνικές ενέργειες. Πρώτο, να εξεταστεί άμεσα η ανακήρυξη ΑΟΖ νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης, με δημοσιοποίηση τεκμηριωμένων θέσεων και συντεταγμένων, αξιοποιώντας τον νόμο 4001/2011 και την UNCLOS. Η ανακήρυξη δεν αποτελεί οριστική οριοθέτηση με τη Λιβύη, αλλά ενισχύει τη διαπραγματευτική σαφήνεια. Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός μπορεί να υποστηρίξει τη συνολική ελληνική επιχειρηματολογία, όχι όμως να υποκαταστήσει συμφωνία οριοθέτησης. Η νομική ακρίβεια ενισχύει τη διεθνή αξιοπιστία της ελληνικής πρωτοβουλίας. Δεύτερο, Ελλάδα και Κύπρος να εξετάσουν μερική οριοθέτηση, όπου είναι νομικά και γεωγραφικά εφικτή, κρατώντας την Αίγυπτο ενημερωμένη, χωρίς να προϋποτίθεται η ενεργός συμμετοχή της. Παράλληλα, η Ελλάδα να επιδιώξει ανατολική επέκταση της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας του 2020. Τρίτο, η Ελλάδα να συνεχίσει τη συστηματική νομική αμφισβήτηση του Μνημονίου στον ΟΗΕ και τις προσπάθειες διαπραγμάτευσης θαλάσσιας οριοθέτησης με τη Λιβύη.
Το ζητούμενο δεν είναι επιδίωξη αντιπαράθεσης, αλλά ενεργητική διπλωματία με μετρήσιμα αποτελέσματα. Η Λιβύη να δεσμευτεί ότι δεν θα εφαρμόζει ούτε θα επικαλείται το Μνημόνιο εναντίον των νόμιμων ελληνικών δικαιωμάτων. Διαφορετικά, κάθε προσωρινή διευθέτηση θα αφήνει ανέπαφη την αιτία της επόμενης κρίσης. Αυτά δεν θα επιλύσουν αυτομάτως όλες τις διαφορές στην Ανατολική Μεσόγειο. Θα αποτελέσουν, όμως, ουσιαστικά βήματα προς τη σταθερότητα και θα δημιουργήσουν καλύτερες προϋποθέσεις για μια μόνιμη λύση.
