ΚΛΕΙΣΙΜΟ
Loading...

Η «παγίδα της φτώχειας»

Του ΜΑΝΟΥ ΜΑΤΣΑΓΓΑΝΗ

Στις 6 Μαΐου 1795, σε μια παμπ του Σπίνχαμλαντ, περίπου 100 χιλιόμετρα δυτικά του Λονδίνου, οι ειρηνοδίκες της περιοχής συναντήθηκαν για να συζητήσουν κάτι που τους απασχολούσε. Ο «Νόμος για τους Φτωχούς» του 1601 επιφόρτιζε αρχικά τις τοπικές ενορίες, και αργότερα τις δημοτικές αρχές, με το καθήκον να περιθάλπουν τους απόρους – είτε με τρόφιμα και ρούχα (χήρες, ορφανά, ανάπηροι), είτε σε άσυλα (ζητιάνοι και μέθυσοι), είτε σε αναμορφωτήρια (παραβατικοί). Ομως η κρίση της βρετανικής βιομηχανίας στα τέλη του 18ου αιώνα, σε συνδυασμό με την αύξηση της τιμής των σιτηρών, είχαν σπρώξει στην πείνα πολλούς έντιμους και εργατικούς μεροκαματιάρηδες της περιοχής.

Ηταν προφανές ότι το παλιό σύστημα δεν λειτουργούσε. Το σύστημα που επινόησαν οι ειρηνοδίκες στην παμπ ήταν ευφυές: εάν τα μεροκάματα δεν επαρκούσαν για να μπορεί να τα βγάζει πέρα μια οικογένεια εργατών, το δημοτικό συμβούλιο θα συμπλήρωνε το εισόδημά τους με ένα επίδομα, μέχρι κάποιο όριο που θα καθοριζόταν με βάση το μέγεθος της οικογένειας και την τιμή του ψωμιού. Το «σύστημα του Σπίνχαμλαντ» έδωσε λύση στο άμεσο πρόβλημα και γρήγορα διαδόθηκε στην υπόλοιπη χώρα. Είχε, όμως, δύο μειονεκτήματα. Αφενός, το σύστημα κόστιζε πολύ, σε μια εποχή που τα οικονομικά των περισσότερων δήμων δεν ήταν ανθηρά. Αφετέρου, ήταν σχεδιασμένο για να εξασφαλίζει ένα ελάχιστο εισόδημα σε όλους, είτε δουλεύουν πολύ, είτε λίγο, είτε καθόλου. Κάποιοι από τους δικαιούχους αποφάσισαν ότι το επίδομα τους έφτανε για μια φτωχική αλλά αξιοπρεπή ζωή, ενώ η δουλειά παρέμενε κοπιαστική και κακοπληρωμένη, άρα τους συνέφερε να μη δουλεύουν. Σε μια εποχή που δικαίωμα ψήφου είχαν λίγοι (ένας ενήλικος άνδρας στους έξι, και καμία γυναίκα, ακόμη και μετά την εκλογική μεταρρύθμιση του 1832), η κοινή γνώμη –δηλ. οι σχετικά εύποροι ψηφοφόροι, και οι πιο μορφωμένοι αναγνώστες εφημερίδων– κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το «σύστημα του Σπίνχαμλαντ» ήταν καταστροφικό.

Το 1834 η Βουλή των Κοινοτήτων ψήφισε τον «Νέο Νόμο για τους Φτωχούς». Το νέο σύστημα καταργούσε τις παροχές σε χρήμα, ούτε τρόφιμα και ρούχα. Η φιλόπτωχος δράση της πολιτείας στο εξής επιτρεπόταν μόνο έπειτα από εγκλεισμό σε φτωχοκομεία, όπου οι έγκλειστοι χωρίζονταν από τις γυναίκες και τα παιδιά τους και παρείχαν καταναγκαστική εργασία σε αντάλλαγμα της τροφής και της στέγης. Οπως είχαν υπολογίσει οι εμπνευστές του νέου νόμου, οι περισσότεροι φτωχοί, αξιοπρεπείς εργάτες προτίμησαν να πεινούν παρά να κλειστούν σε φτωχοκομεία. Οι στόχοι της μείωσης της κρατικής δαπάνης και της αποκατάστασης των κινήτρων απασχόλησης επετεύχθησαν.

Ομως η «επιστημονική σκληρότητα» του «Νέου Νόμου για τους Φτωχούς» κατέστρεψε πολλές ζωές (και απαθανατίστηκε στο «Ολιβερ Τουίστ» του Ντίκενς). Ταυτόχρονα, όπως έδειξε ο Καρλ Πολάνι στο μνημειώδες έργο του «Ο μεγάλος μετασχηματισμός» (1944), το νέο σύστημα συνέβαλε στη δημιουργία μιας ανταγωνιστικής εργασίας στη Βρετανία και έδωσε νέα ώθηση στη βιομηχανική ανάπτυξη. Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν 120 χρόνια, μια μεγάλη οικονομική κρίση, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και τελικά οι σαρωτικές μεταρρυθμίσεις της Εργατικής κυβέρνησης του Κλέμεντ Ατλι (1946-1951) για να καταργηθεί ο μισητός «Νέος Νόμος για τους Φτωχούς» και να αποκτήσει η Βρετανία ένα σύγχρονο σύστημα κοινωνικής προστασίας. Το μεταπολεμικό κράτος πρόνοιας εξάλειψε την ακραία φτώχεια αντιμετωπίζοντας τους φτωχούς με μεγαλύτερο σεβασμό. Ομως άλλα προβλήματα εμφανίστηκαν.

Στη Βρετανία της δεκαετίας του ’80, ένας χαμηλόμισθος που μετά την τελευταία αύξηση αποδοχών έκανε το σφάλμα να υπερβεί το εισοδηματικό όριο για να απαλλάσσονται τα παιδιά του από το κόστος των σχολικών γευμάτων, κινδύνευε να χάσει για κάθε επιπλέον στερλίνα ακαθάριστων αποδοχών τρεις στερλίνες σε μειωμένα επιδόματα, πρόσθετους φόρους και πρόσθετες ασφαλιστικές εισφορές. Το πρόβλημα ονομάστηκε «παγίδα της φτώχειας». Μεταγενέστερες βρετανικές κυβερνήσεις διόρθωσαν την ανωμαλία, αλλά το θεμελιώδες «τρίλημμα» μεταξύ αποτελεσματικής καταπολέμησης της φτώχειας, συνετής δημοσιονομικής διαχείρισης και διατήρησης των κινήτρων για εργασία δεν λύθηκε. Ούτε άλλωστε μπορούσε: κάθε κυβέρνηση μπορεί να πετύχει μόνο δύο (το πολύ) από τους τρεις αυτούς στόχους – ή να αναζητήσει δύσκολες ισορροπίες ανάμεσά τους. Τι σχέση έχουν όλα αυτά με εμάς στην Ελλάδα; Μεγάλη. Η συνέχεια σε επόμενο άρθρο.

Ο κ. Μάνος Ματσαγγάνης είναι καθηγητής Δημόσιας Οικονομικής στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Ευρωπαϊκής Οικονομίας του ΕΛΙΑΜΕΠ.

NEWSROOM

Προσωπικότητες στην ''Κ'': Τελευταία Ενημέρωση

X

Μπες στο μυαλό των
αγαπημένων σου αρθρογράφων

Λάβε στο email σου το τελευταίο τους άρθρο τη στιγμή που δημοσιεύεται.

ΑΠΟΚΤΗΣΕ ΣΥΝΔΡΟΜΗ

Απόκτησε συνδρομή με €50 τον χρόνο για πρόσβαση στην έντυπη έκδοση.

ΑΠΟΚΤΗΣΕ ΣΥΝΔΡΟΜΗ