Υπάρχουν ιστορικά γεγονότα που, ακόμη και όταν δεν παράγουν τα αποτελέσματα για τα οποία σχεδιάστηκαν, εξακολουθούν να επηρεάζουν τη συμπεριφορά κρατών και κοινωνιών δεκαετίες αργότερα. Η Συνθήκη των Σεβρών ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Υπεγράφη τον Αύγουστο του 1920, αλλά ουδέποτε εφαρμόστηκε στην πράξη. Η επικράτηση του κεμαλικού κινήματος και η έκβαση του ελληνοτουρκικού πολέμου ανέτρεψαν τα δεδομένα πάνω στα οποία είχε οικοδομηθεί, οδηγώντας τρία χρόνια αργότερα στη Συνθήκη της Λωζάννης. Ωστόσο, για την τουρκική συλλογική μνήμη οι Σέβρες δεν εξαφανίστηκαν μαζί με το κείμενο της συνθήκης. Αντίθετα, μετατράπηκαν σε διαρκές ιστορικό σημείο αναφοράς: στην υπενθύμιση του τι μπορεί να συμβεί όταν η Τουρκία είναι αδύναμη και οι ξένες δυνάμεις αποφασίζουν για το μέλλον της.
Από εκεί προέρχεται αυτό που συχνά περιγράφεται ως «σύνδρομο των Σεβρών»: η βαθιά ριζωμένη καχυποψία ότι πίσω από τις πιέσεις που ενίοτε ασκούνται στην Τουρκία κρύβεται, τελικά, η επιδίωξη του γεωπολιτικού περιορισμού ή ακόμη και του κατακερματισμού της. Η Συνθήκη των Σεβρών προέβλεπε, μεταξύ άλλων, δραστική συρρίκνωση της τουρκικής επικράτειας και τη δημιουργία καθεστώτος αυτονομίας στις κουρδικές περιοχές της Ανατολίας, με δυνατότητα μελλοντικής ανεξαρτητοποίησης. Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί αυτή η ιστορική εμπειρία συνδέθηκε αργότερα με το κουρδικό ζήτημα και γιατί κάθε μορφή εξωτερικής υποστήριξης προς κουρδικές οργανώσεις μπορεί να ερμηνεύεται στην Αγκυρα όχι απλώς ως πρόβλημα ασφαλείας, αλλά ως πιθανός κρίκος μιας πολύ ευρύτερης αλυσίδας.
Λίγες εβδομάδες μετά το αποτυχημένο εις βάρος του πραξικόπημα του Ιουλίου του 2016, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε δημόσια ότι, αν οι πραξικοπηματίες είχαν επικρατήσει, στην Τουρκία θα είχαν επιβληθεί όροι χειρότεροι από εκείνους της Συνθήκης των Σεβρών. Η σημασία μιας τέτοιας αναφοράς δεν βρίσκεται μόνο στη ρητορική της χρήση. Αποκαλύπτει έναν τρόπο ανάγνωσης του διεθνούς περιβάλλοντος: οι επιμέρους κρίσεις δεν αντιμετωπίζονται ως αυτοτελή γεγονότα, αλλά μπορούν να εντάσσονται σε μια συνολικότερη αφήγηση περικύκλωσης, αποδυνάμωσης και τελικά επιβολής.
Στη σημερινή συγκυρία, το Ισραήλ καταλαμβάνει ολοένα και σημαντικότερη θέση σε αυτή την αντίληψη. Η τουρκική ηγεσία παρουσιάζει το Ισραήλ ως δύναμη με ευρύτερες αναθεωρητικές και επεκτατικές επιδιώξεις στη Μέση Ανατολή, οι οποίες μπορεί να θίξουν άμεσα τα τουρκικά συμφέροντα. Ο Ερντογάν χαρακτηρίζει τις ισραηλινές ενέργειες στη Συρία και στον Λίβανο απειλή και για την Τουρκία. Στο τουρκικό στρατηγικό φαντασιακό, το φάσμα των Σεβρών μπορεί να επανέλθει με νέα μορφή.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η στενή συνεργασία του Ισραήλ με την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία. Για την Αθήνα, η συνεργασία με το Τελ Αβίβ αποτελεί προϊόν σύγκλισης συμφερόντων στην Ανατολική Μεσόγειο και δεν στρέφεται κατ’ ανάγκην εναντίον τρίτων. Από την Αγκυρα, όμως, ερμηνεύεται διαφορετικά. Η ενίσχυση των αμυντικών δεσμών Ελλάδας και Ισραήλ και η ευρύτερη γεωπολιτική συνεννόηση δημιουργούν την εικόνα ενός πλέγματος σχέσεων που περιορίζει την τουρκική ελευθερία κινήσεων. Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν περιγράψει την ισραηλινή στρατηγική ως προσπάθεια περιορισμού της Τουρκίας, μεταξύ άλλων μέσω των σχέσεων με την Ελλάδα και την Κύπρο. Οταν, μάλιστα, αυτή η εικόνα συνδυάζεται με την αντίληψη ότι το Ισραήλ διαθέτει προνομιακή πρόσβαση στην αμερικανική ισχύ, η παλιά φοβία της δυτικής περικύκλωσης αποκτά νέο περίβλημα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει πράγματι κάποιο συντονισμένο σχέδιο εφαρμογής «νέων Σεβρών» εις βάρος της Τουρκίας. Θα ήταν λάθος να συγχέεται η αντίληψη μιας απειλής με την πραγματική ύπαρξή της. Στη διεθνή πολιτική, όμως, οι αντιλήψεις έχουν συχνά σχεδόν την ίδια σημασία με τις προθέσεις. Τα κράτη δεν αντιδρούν μόνο σε όσα σχεδιάζουν οι άλλοι, αλλά και σε όσα πιστεύουν ότι σχεδιάζουν οι άλλοι. Και όταν αυτές οι πεποιθήσεις εδράζονται σε ένα ιστορικό τραύμα που έχει αποκτήσει σχεδόν μυθολογικές διαστάσεις, η επιρροή τους στη χάραξη πολιτικής μπορεί να γίνει ακόμη πιο έντονη.
Η Τουρκία του Ερντογάν αισθάνεται σήμερα ισχυρότερη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία του 1920 και ακριβώς γι’ αυτό διακηρύσσει ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει την επανάληψη μιας τέτοιας εμπειρίας. Το «σύνδρομο των Σεβρών», επομένως, δεν αποτελεί απλώς κατάλοιπο του παρελθόντος. Παραμένει ενεργό ερμηνευτικό φίλτρο μέσα από το οποίο ένα τμήμα της τουρκικής πολιτικής ελίτ και των μηχανισμών ασφαλείας προσλαμβάνει τις περιφερειακές εξελίξεις. Οσο οι σχέσεις Τουρκίας και Ισραήλ θα αποκτούν χαρακτηριστικά στρατηγικού ανταγωνισμού, τόσο οι Σέβρες θα εξακολουθούν να προσφέρουν στην Αγκυρα ένα γνώριμο ιστορικό υπόδειγμα για την ερμηνεία των φόβων της στο παρόν.
*Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
