Παραδοσιακά, η οικονομική και η πολιτική αποτελούσαν διακριτές επιστήμες. Η οικονομική ανάλυση εδραζόταν, κυρίως, στα οφέλη του ελεύθερου ανταγωνισμού και στα συγκριτικά πλεονεκτήματα των χωρών σε ό,τι αφορά την κατανομή του εμπορίου, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη πολιτικές διαστάσεις.
Οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις και ειδικότερα οι πολεμικές αναταραχές στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή, αύξησαν το ενδιαφέρον αναλυτών αναφορικά με την αλληλοεπίδραση πολιτικών και οικονομικών παραγόντων.
Αποτελεί, πλέον, σύνηθες φαινόμενο, ιδιαίτερα για τις μεγάλες δυνάμεις, περιλαμβανομένων των ΗΠΑ και της Κίνας, να χρησιμοποιούν πολιτικά εργαλεία για να επεκτείνουν την οικονομική τους επιρροή, να εντείνουν εξαρτήσεις και να επιτυγχάνουν οικονομικούς στόχους.
Οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν, για αυτό τον σκοπό, την επιβολή κυρώσεων και εμπορικών δασμών, όπως επίσης την πρόσβαση σε συστήματα πληρωμών, τομείς στους οποίους κατέχουν δεσπόζουσα θέση, και, όλο και περισσότερο, την πρόσβαση σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Η Κίνα χρησιμοποιεί, για τον ίδιο σκοπό, τη διοχέτευση επενδύσεων σε στρατηγικούς τομείς ξένων χωρών και αξιοποιεί τη δεσπόζουσα θέση της στην παραγωγή των λεγόμενων σπάνιων μεταλλευμάτων, που είναι απαραίτητα για διείσδυση στους τομείς της προηγμένης τεχνολογίας, επιβάλλοντας η απειλώντας να επιβάλει περιορισμούς στις εξαγωγές.
Ως επακόλουθο, οι εξελίξεις στις παγκόσμιες οικονομικές συναλλαγές και στο εμπόριο καθορίζονται όλο και περισσότερο από γεωπολιτικούς παράγοντες.
Ως αντίδραση, οι μεσαίες και μικρότερες χώρες, όπως τα κράτη μέλη της Ε.Ε., το ΗΒ, ο Καναδάς, η Ιαπωνία, η Αυστραλία, αλλά και αναπτυσσόμενες οικονομίες, όπως η Βραζιλία και η Ινδία, προσπαθούν να αναπτύξουν πολιτικές για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που δημιουργούν οι εξαρτήσεις τους σε τομείς καίριας σημασίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, βρίσκει πρόσφορο έδαφος η λεγόμενη ανάπτυξη ενδογενούς βιομηχανικής πολιτικής. Στην Ε.Ε., αυτή η πολιτική προσέγγιση εντάχθηκε στην πρωτοβουλία με την επωνυμία «Industrial Accelerator Act», που προνοεί την ποικιλόμορφη στήριξη εγχώριων οικονομικών δραστηριοτήτων.
Η αντιμετώπιση από πολλούς αναλυτές ήταν επικριτική, εφόσον μια τέτοια πολιτική μπορεί, όταν εφαρμόζεται επιλεκτικά, να προσφέρει διέξοδο μόνο σε μικρό βαθμό και για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Σε διαφορετική περίπτωση, καθυστερεί και αυξάνει το κόστος διάχυσης προηγμένης τεχνολογίας. Περαιτέρω, προκρίνεται ως εργαλείο πολιτικής η παραχώρηση επιδοτήσεων για έρευνα και ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων, παρά η επιβολή περιορισμών στις οικονομικές και εμπορικές συναλλαγές.
Ενδιαφέρον συγκεντρώνει επίσης η πρωτοβουλία του πρωθυπουργού του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, ο οποίος προκρίνει τη δημιουργία συμμαχιών των λεγόμενων ενδιάμεσων χωρών, αναπτύσσοντας περιφερειακές δομές συνεργασίας. Ο στόχος είναι η άμβλυνση των κινδύνων που συνεπάγονται οι εξαρτήσεις από τις μεγάλες χώρες σε κρίσιμης σημασίας τομείς, μέσω πολιτικής διαφοροποίησης των αγορών.
Η πολιτική επιβολής εξαρτήσεων δύναται να αποφέρει βραχυ-μεσοπρόθεσμα οφέλη στις μεγάλες χώρες. Ταυτόχρονα, ωστόσο, ωθεί τις επηρεαζόμενες χώρες να αναζητήσουν τρόπους απεξάρτησης. Ως εκ τούτου, η προσπάθεια αποκόμισης πλεονεκτημάτων μέσω χρησιμοποίησης πολιτικών εργαλείων πιθανότατα να αποδειχθεί μακροχρόνια αναποτελεσματική.
Ο Ανδρέας Χαραλάμπους είναι οικονομολόγος και πρόεδρος του Δημοσιονομικού Συμβουλίου Κύπρου. Ο Όμηρος Πισσαρίδης είναι οικονομολόγος και μέλος του Συμβουλίου Οικονομίας και Ανταγωνιστικότητας Κύπρου. Οι απόψεις που εκφράζουν είναι προσωπικές.
