Αφορμή για το άρθρο αυτόπαίρνω από ένα εξαιρετικό κείμενο του κ. Μ. Τσιντσίνη («Κ», 23.8.26). ∆ιαπιστώνει ότι «το τερέτισμα [των διανοουμένων] δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί το ηχητικό φόντο της δημόσιας σφαίρας». Και υποθέτω ότι καταλαβαίνω αυτό που εννοεί (ή και υπονοεί). Ωστόσο θα έπρεπε να ομολογήσομε ότι στην προκειμένη περίπτωση ο όρος «διανοούμενος» ενδέχεται να είναι άστοχος.

∆ιότι βέβαια δεν εννοούμε τους «διανοητές», οι οποίοι: α) ερευνούν, καλλιεργούν την επιστήμη, είτε β) διδάσκουν την επιστημονική μεθοδολογία, είτε γ) διαδίδουν τ’ αποτελέσματα επιστημονικών αναλύσεων συγκεκριμένων προβλημάτων, είτε δ) εφαρμόζουν στην πράξη αποτελέσματα θεωρητικών συλλογισμών. Ολοι τούτοι (δεκάδες χιλιάδες συμπολίτες μας) είναι προφανώς διανοούμενοι, τα τρέχοντα όμως ιδιώματα δεν συμφωνούν με την προφανή αυτή αναγνώριση – εκτός κι αν τα πρόσωπα αυτά πληρούν δύο ιδιότητες (που δεν σχετίζονται και πολύ με τον όρο διανόηση): α) να είναι ήδη πολύ γνωστά, και β) να παρεμβαίνουν συχνά στα ΜΜΕ, για θέματα της πολιτικής ζωής. Γεννάται όμως εδώ αμέσως ένα πρώτο ερώτημα: Με ποιους μηχανισμούς γίνεσαι πολύ «γνωστός»; Υποψήφιοι μηχανισμοί (εκτός από μια μεγάλη επαγγελματική φήμη) είναι ενδεχόμενες δημοσιογραφικές σκοπιμότητες, εποχικοί ιδεολογικοί συρμοί ή κρυφές δράσεις κεφαλαιοκρατικών κύκλων. ∆εν είναι λοιπόν ευδιάκριτη εδώ η περί διανοήσεως ιδιότητα. Ετσι, φθάσαμε στο κύριο (αν και υπονοούμενο) χαρακτηριστικό της κατάχρησης του όρου «διανοούμενος»: Είναι λοιπόν ο περιστασιακός σχολιασμός θεμάτων δημοσίου ενδιαφέροντος, γενικών ή απλώς επίκαιρων. Εδώ, όμως, οφείλομε αμέσως να θυμηθούμε ότι αυτή η κατηγορία θεμάτων συνιστά τον περιπλοκότερο και τον ασαφέστερο τομέα νοητικών δράσεων. ∆ιότι, εκτός απ’ τη γνώση κάμποσων επιστημονικών και τεχνικών δεδομένων, απαιτεί την κατανόηση της τοπικής Ιστορίας – κυρίως δε προϋποθέτει την ιεράρχηση αξιών.

Ετούτο το απαιτούμενο εύρος με κάνει να κουμπώνομαι κατ’ αρχήν για την εγκυρότητα της (πολιτικής) γνώμης αυτών των διανοουμένων, οι οποίοι έχουν ξοδέψει δεκαετίες αφιέρωσης και εμβάθυνσης στον κλάδο της ειδικότητάς τους για να μπορούν τώρα να είναι τόσο διακεκριμένοι. Πώς λοιπόν (και πότε) κατάφεραν να αποκτήσουν τόσο μεγάλη πολιτική αρμοδιότητα; Φαίνεται όμως ότι, κατά διαστήματα, εμφανίζονται όντως τέτοια σπουδαία πρόσωπα σε όλες τις χώρες και φωτίζουν με τις παρεμβάσεις τους τον δημόσιο βίο. Το «αδιάκοπο τερέτισμα» όμως επαναφέρει νομίζω το ερώτημά μας πώς και πότε απ’ το πλήθος των διανοουμένων πρόλαβαν να αποκτήσουν τόσο μεγάλη πολιτική γνωμοδοτική αρμοδιότητα. Το ερώτημα αυτό αιτιολογεί νομίζω το γεγονός ότι πολλές φορές οι παρεμβατικοί λόγοι ορισμένων διανοουμένων δεν μπορούν να αποφύγουν μερικά από τα ακόλουθα γνωρίσματα: α) ∆ιακρίνονται ενδεχομένως από έναν αποφαντικό χαρακτήρα – εμπνευσμένον μεν, χωρίς όμως αποδεικτικό υλικό. β) Μπορεί να μην είναι απαλλαγμένοι απ’ τις τεχνοκρατικές επιρροές της δικής τους ειδικότητας. γ) Αρκετά συχνά εμπνέονται ενπολλοίς από την κομματική στράτευσή τους (έστω και κάμποσο παλαιότερη), εξαιτίας της οποίας μειώνεται εύκολα η κριτική ικανότητα του παρεμβαίνοντος. Πάντως δεν θα καταγράψω εδώ τις περιπτώσεις «υψίνοης ληρηματικής ακράτειας» (για ν’ αντιγράψω μια παλιά ρήση του Ν. Βαγενά), που χαρακτηρίζει ενίοτε μερικές (καλοπροαίρετες παρά ταύτα) κοινωνικές παρεμβάσεις. Υπάρχουν ωστόσο ορισμένες εξελίξεις που είναι παρήγορες, εν σχέσει με όσα δυσπερίγραπτα γίνονταν στον ανθηρόν ετούτο τόπο προ ολίγων ετών. Πρώτον, τώρα πια, πριν απ’ τις εκλογές, δεν βγαίνουν πλέον πρωτοσέλιδες δηλώσεις διανοουμένων, περί της προθέσεώς των να ψηφίσουν ένα ορισμένο κόμμα της Κεντροαριστεράς. Περιμένω απ’ τον δίκαιο ιστορικό του μέλλοντος να το καταγράψει και να το προβάλει αυτό το ανήκουστο φαινόμενο, μαζί με την ερμηνεία της υποκείμενης αντιδημοκρατικότητάς του: Τι κάνει δηλαδή τον διακεκριμένον πρύτανη πανεπιστημίου (εντομολόγον το επιτήδευμα) να πιστεύει ότι η προσωπική του κομματική προτίμηση συνιστά πειστικό κριτήριο ψήφου για τους «άλλους» πολίτες. ∆εύτερο λυπηρό φαινόμενο, που δεν παρατηρείται πλέον συχνά, είναι η χρήση της έκφρασης «άνθρωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών» (λογοτέχνες δηλαδή και ηθοποιοί, υποθέτω) – ως δηλωτική τάχα των όσων μυριάδων εργάζονται με το μυαλό τους (επιστημόνων κυρίως). Θυμάμαι μάλιστα αδίστακτον πολιτικό αρχηγό ο οποίος προσκάλεσε σε τσιμπούσι σε πολυτελές ξενοδοχείο της λεωφόρου Συγγρού «ανθρώπους των Γραμμάτων και των Τεχνών» (δεν ενθυμούμαι για να τιμήσει ποιος ποιον). Και πήγαν – πήγαν πάμπολλοι επώνυμοι... Τέλος, μια τρίτη προοδευτική εξέλιξη συνιστά το γεγονός ότι αυξήθηκε η κοινωνική εκτίμηση προς ουσιώδεις εθελοντικές παρεμβάσεις, όπως λ.χ. οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα, οι εθελοντές πυροσβέστες και άλλες διακονίες αγάπης: Παρ’ όλον ότι οιπολιτικές μεγαθεωρίες σνομπάρουν αυτές τις δράσεις, το κοινωνικό όφελος που αποφέρουν φαίνεται να είναι σημαντικότεροαπό ενδελεχείς δηλώσεις ορισμένων διανοουμένων.

Ο κ. Θ.Π. Τάσιος είναι ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ.