Η πρώτη ρητή αναφορά στην επιχειρησιακή ενεργοποίηση της Ρήτρας Αμοιβαίας Αμυνας της Ε.Ε. (άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισσαβώνας) αποτελεί πλέον μια νέα πραγματικότητα στην ευρωπαϊκή άμυνα. Τον Δεκέμβριο του 2025 καταφέραμε, για πρώτη φορά, η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία να αποκτήσει συγκεκριμένες, νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις έναντι ενός κράτους-μέλους που βρίσκεται σε κρίση ή δέχεται ένοπλη επίθεση. Ουσιαστικά, η νομική και πολιτική Ρήτρα Αμοιβαίας Αμυνας έχει δημιουργήσει κι έναν βιομηχανικό μηχανισμό ανταπόκρισης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Ως εισηγητής της ομάδας των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D) στην Επιτροπή Βιομηχανίας, Ερευνας και Ενέργειας, κατά τη διαπραγμάτευση του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Αμυντικής Βιομηχανίας EDIP (European Defence Industry Programme), θεωρώ χρήσιμο να αναδειχθεί στη δημόσια σφαίρα αυτή η ιδιαίτερα σημαντική, ιδίως για τη χώρα μας, διάσταση, την οποία καταφέραμε να νομοθετήσουμε σε δεσμευτικό Κανονισμό της Ε.Ε.
Υπενθυμίζω ότι το 2009 η Συνθήκη της Λισσαβώνας περιείχε μία σημαντική καινοτομία: τη Ρήτρα Αμοιβαίας Συνδρομής σε περίπτωση που ένα κράτος-μέλος δεχθεί επίθεση, στα πρότυπα του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ. Συγκεκριμένα, το άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της Λισσαβώνας προβλέπει ότι «σε περίπτωση κατά την οποία κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα άλλα κράτη-μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους».
Αρχικά, η Ρήτρα αυτή είχε συμπεριληφθεί το 2003 από την τότε ελληνική κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ υπό τον Κώστα Σημίτη, στο κείμενο της Συνταγματικής Συνθήκης, συνέχεια της οποίας αποτέλεσε και η Συνθήκη της Λισσαβώνας. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι είχε ονομαστεί και «Ελληνική Ρήτρα», αφού η συμπερίληψή της ενίσχυε σημαντικά την αποτρεπτική δύναμη της χώρας.
Παρά την πολύ σημαντική αυτή εξέλιξη, δεκαεπτά χρόνια μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισσαβώνας, πολύ λίγα πράγματα γνωρίζουμε για το τι πρακτικά σημαίνει. Είναι χαρακτηριστικό ότι τη μοναδική φορά που ενεργοποιήθηκε, το 2015 από τη Γαλλία, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι, η όλη διαδικασία κρατήθηκε πίσω από κλειστές πόρτες. Ποτέ δεν μάθαμε ούτε το είδος της βοήθειας που ζήτησε η Γαλλία ούτε τον τρόπο με τον οποίο παρασχέθηκε η βοήθεια ούτε ποιος ανέλαβε τον συντονισμό.
Ομως, οι νέες γεωπολιτικές συνθήκες που διαμορφώνονται στην ευρύτερη περιοχή μας, με τον πόλεμο στην Ουκρανία, τη συνεχιζόμενη αστάθεια στη Μέση Ανατολή, την ανάδειξη νέων αναθεωρητικών δυνάμεων στην περιοχή της Μεσογείου και την αμφιθυμία της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, δεν επιτρέπουν τη «δημιουργική ασάφεια» που επικρατούσε μέχρι τώρα.
Εχει έρθει η ώρα η Ρήτρα Αμοιβαίας Αμυνας της Ενωσης να αποκτήσει σάρκα και οστά, ώστε όλοι οι Ευρωπαίοι πολίτες να γνωρίζουν ότι σε περίπτωση κρίσης υπάρχει ένας ολοκληρωμένος μηχανισμός που εγγυάται την ασφάλειά τους.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, που βρίσκονται στα εξωτερικά σύνορα της Ε.Ε. και αντιμετωπίζουν διαρκείς προκλήσεις ασφαλείας, η θεσμική αυτή εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η επίκληση της Ρήτρας Αμοιβαίας Αμυνας (42.7) από ένα κράτος-μέλος αποτελεί έναν από τους λόγους ενεργοποίησης της κατάστασης κρίσης στην ασφάλεια εφοδιασμού και στις γραμμές παραγωγής αμυντικού υλικού. Από εκείνη τη στιγμή και μετά ενεργοποιείται μία σειρά έκτακτων εργαλείων που αφορούν την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, με βάση τα άρθρα 64 έως και 71 του EDIP.
Πρόκειται για μηχανισμό που θυμίζει, σε επίπεδο οικονομικής διακυβέρνησης, τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν κατά την πανδημία για τα εμβόλια. Μεταξύ αυτών, για πρώτη φορά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποκτά τη δυνατότητα να ζητήσει από αμυντικές βιομηχανίες να δώσουν προτεραιότητα στην παραγωγή συγκεκριμένων αμυντικών προϊόντων που είναι απαραίτητα για κράτος-μέλος το οποίο έχει ζητήσει την ενεργοποίηση της ρήτρας, παρακάμπτοντας την εμπορική σειρά των παραγγελιών. Επιπλέον, επιταχύνονται οι διαδικασίες έκδοσης των απαραίτητων αδειών για τις ενδοενωσιακές μεταφορές αμυντικών προϊόντων, καθώς και για χωροταξικές - πολεοδομικές αδειοδοτήσεις εγκαταστάσεων παραγωγής αμυντικού εξοπλισμού. Η πρακτική σημασία των παραπάνω είναι προφανής. Ενα κράτος-μέλος που βρίσκεται υπό επίθεση δεν μπορεί να περιμένει μήνες για διοικητικές εγκρίσεις ή πολύπλοκες διαδικασίες εξαγωγών. Αλλωστε, η εμπειρία του πολέμου στην Ουκρανία κατέδειξε ότι οι σύγχρονες συγκρούσεις μετατρέπονται σε πολέμους βιομηχανικής παραγωγής. Δεν αρκεί να διαθέτει κανείς προηγμένα οπλικά συστήματα. Πρέπει να μπορεί να τα παράγει γρήγορα, σε μεγάλες ποσότητες και χωρίς διακοπές.
Ολα τα παραπάνω αποτελούν ασφαλώς ένα σημαντικό, αλλά όμως μόνο το πρώτο βήμα. Απομένουν ακόμη να γίνουν πολλά ώστε η Ρήτρα Αμοιβαίας Αμυνας να είναι πλήρως επιχειρησιακά λειτουργική σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο. Απαιτείται πολλή δουλειά και κυρίως πολιτική βούληση από τα κράτη-μέλη, ώστε η εν λόγω ρήτρα να παρέχει το ίδιο αίσθημα και επίπεδο ασφάλειας, όπως η αντίστοιχη ρήτρα του ΝΑΤΟ. Είμαστε περήφανοι που με τον αγώνα μας θέσαμε τις βάσεις σε ένα κορυφαίο, υπαρξιακού χαρακτήρα, θέμα της Ενωσης. Για πρώτη φορά η αλληλεγγύη στον τομέα της άμυνας δεν παραμένει μόνο πολιτική υπόσχεση. Αποκτά συγκεκριμένα εργαλεία βιομηχανικής, διοικητικής και επιχειρησιακής υποστήριξης, που ενισχύουν την αξιοπιστία της ευρωπαϊκής αποτροπής και μετατρέπουν την αμυντική βιομηχανία σε αναπόσπαστο πυλώνα της συλλογικής ασφάλειας της Ενωσης.
O καθηγητής Γιάννης Μανιάτης είναι ευρωβουλευτής, αντιπρόεδρος των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D), πρώην υπουργός Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής.
