Το πρόσφατο περιστατικό με το ουκρανικό μη επανδρωμένο όχημα επιφανείας (USV - Unmanned Surface Vehicle) στη Λευκάδα δικαιολογημένα έχει προκαλέσει μεγάλη ανησυχία στην ελληνική κοινή γνώμη. Ως γνωστόν, η χώρα έχει εκτεταμένη ακτογραμμή και χιλιάδες νησιά και βραχονησίδες, που δεν επιτηρούνται πάντα αποτελεσματικά. Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης πρέπει να είναι αρκούντως πειστική ως προς τις διπλωματικές και άλλες συνέπειες που θα αντιμετωπίσει το Κίεβο, αν συνεχιστεί η προσπάθεια επέκτασης του πολέμου στη Μεσόγειο. Αξίζει να σημειωθεί ότι τους τελευταίους 15 μήνες έχουν γίνει αρκετές επιθέσεις σε ελληνόκτητα δεξαμενόπλοια στη Βαλτική και στη Μαύρη Θάλασσα, χωρίς η Αθήνα, δυστυχώς, να επιδείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την προάσπιση των ναυτιλιακών συμφερόντων μας.
Σε στρατιωτικό επίπεδο, η εμφάνιση των USV έχει μεταβάλει το ναυτικό περιβάλλον επειδή αυτά διαθέτουν χαμηλό ίχνος και υψηλή φονικότητα. Μπορούν να μεταφέρουν μεγάλες ποσότητες εκρηκτικών και να εκτελούν μεμονωμένες επιθέσεις ή επιθέσεις κορεσμού εναντίον πολεμικών πλοίων. Με άλλα λόγια, τέτοια οχήματα δύνανται να απειλήσουν ακριβές ναυτικές πλατφόρμες και να επηρεάσουν καταλυτικά την ισορροπία ναυτικής ισχύος. Τα μέχρι τώρα παραδείγματα είναι εξόχως ανησυχητικά.
Με τη βοήθεια των Ιρανών, oι Χούθι έχoυν κατορθώσει να αναπτύξουν τα δικά τους USV για επιθέσεις στα Στενά Μπαμπ ελ Μαντέμπ και στην υπόλοιπη Ερυθρά Θάλασσα. Η σιιτική πολιτοφυλακή της Υεμένης έπληξε με USV τη σαουδαραβική φρεγάτα «Αλ-Μαντίνα» το 2017, ενώ βύθισε δύο ελληνόκτητα πλοία το 2025. Με συμμετοχή ελληνικής φρεγάτας, η επιχείρηση «Ασπίδες» της Ε.Ε. έχει συμβάλει στην προστασία των εμπορικών πλοίων που διέρχονται από τη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή. Ωστόσο, οι Χούθι εξακολουθούν να έχουν τις επιχειρησιακές δυνατότητες για να απειλήσουν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και κατ’ επέκτασιν τα ευρωπαϊκά οικονομικά και ενεργειακά συμφέροντα.
Η Ουκρανία έχει επίσης προχωρήσει σε παραγωγή μη επανδρωμένων επιφανείας, μειώνοντας την επιχειρησιακή ελευθερία του ρωσικού στόλου της Μαύρης Θάλασσας. Ουκρανικά USV έχουν πραγματοποιήσει πλήγματα σε 10-11 φρεγάτες, κορβέτες, αποβατικά και ταχύπλοα περιπολικά σκάφη. Επιπροσθέτως, έχουν γίνει επιθέσεις στους ρωσικούς ναυστάθμους της Σεβαστούπολης και του Νοβοροσίσκ, αλλά και στη γέφυρα της Κριμαίας που ενώνει την κατειλημμένη χερσόνησο με τη Ρωσία. Τα ουκρανικά USV είναι σαφώς πιο ανεπτυγμένα από εκείνα των Χούθι, αφού χρησιμοποιούν δορυφορικά επικοινωνιακά συστήματα, διαθέτουν μεγαλύτερη αυτονομία και εντάσσονται στη φιλοσοφία της πολυχωρικής μάχης (multi-domain battle) που προκρίνει τον ελιγμό σε βάθος.
Η ευκολία κατασκευής και χρήσης τέτοιου είδους συστημάτων αποτελεί σοβαρή πρόκληση για την ελληνική άμυνα. Σε ενδεχόμενη περίοδο επιχειρήσεων, η διασπορά νησιών και τα στενά περάσματα στο Αιγαίο θα εμποδίζουν τον εύκολο και γρήγορο εντοπισμό των εχθρικών USV. Ετσι ο αντίπαλος ίσως μπορέσει να πλήξει ελληνικές μονάδες επιφανείας και κρίσιμες υποδομές (π.χ. λιμάνια), ακόμη και αν τα USV εκτοξευθούν από αλιευτικά ή εμπορικά σκάφη. Για την Ελλάδα, λοιπόν, η απειλή είναι ξεκάθαρα ασύμμετρη. Με ένα σχετικά φθηνό μέσο, η άλλη πλευρά μπορεί να περιορίσει την ελευθερία δράσης των πολεμικών πλοίων μας.
Η αντιμετώπιση των USV απαιτεί πολυεπίπεδη άμυνα και έγκαιρη προειδοποίηση. Απαραίτητη είναι η ενίσχυση με συγκεκριμένες κατηγορίες ναυτικών και παράκτιων ραντάρ, θερμικές κάμερες τελευταίας τεχνολογίας και σόναρ ρηχών υδάτων. Τα πολεμικά πλοία χρειάζονται αντι-USV συστήματα, όπως ταχεία πυροβόλα, λέιζερ μικρής ισχύος και ηλεκτρονικά αντίμετρα. Κρίσιμη είναι ακόμα η οχύρωση λιμένων με πλωτά φράγματα και θαλάσσια δίχτυα, καθώς και η δημιουργία ομάδων ταχυπλόων άμεσης αντίδρασης.
Σε κάθε περίπτωση, επιβάλλεται μια ψύχραιμη επανεξέταση της ελληνικής αντίληψης περί σύγχρονου ναυτικού πολέμου. Απαιτείται στρατηγική καινοτομία και επιχειρησιακή ευελιξία, ιδιαιτέρως απέναντι σε έναν αντίπαλο που επενδύει συνεχώς σε μη επανδρωμένα συστήματα. Στην Επανάσταση του 1821 υπήρχε ένα διασκευασμένο μικρό πλοίο, φορτωμένο με εκρηκτικά, που επιτελούσε τον ίδιο ρόλο με τα σημερινά USV. Τα πυρπολικά του Κανάρη προκαλούσαν τρόμο στον οθωμανικό στόλο και τελικά οδήγησαν στην ελληνική ναυτική υπεροχή. Να ξαναγίνουμε αυτοί που ήμασταν.
Ο κ. Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Reader in International Security στο King’s College London.
