Παναγιώτης Χριστιάς
Όλες οι θεωρίες για την έλευση του σύγχρονου κράτους συμφωνούν ότι το έθνος κράτος (République) είναι δημιούργημα της Νεωτερικότητας και της βιομηχανικής επανάστασης. Οι ρίζες του, ωστόσο, είναι πιο βαθιές και σχετίζονται με την επιβολή κοινωνικής συνοχής. Στην Ευρώπη του Μεσαίωνα και της πρώιμης Αναγέννησης δεν υπήρχαν κράτη, υπήρχαν βασιλικοί οίκοι, οι οποίοι ουδέποτε ασχολήθηκαν με την κοινωνική τάξη και δεν δημιούργησαν κοινωνικούς θεσμούς και έννομο κοινωνικοπολιτικό καθεστώς. Η βασική πολιτική μορφή πριν τη Νεωτερικότητα στη Δυτική Ευρώπη ήταν η Εκκλησία. Ο παπισμός είχε δημιουργήσει και επιβάλει, μέσω της πίστης στον καθολικισμό και τη διευθέτηση μιας θρησκευτικής τάξης που συνόδευε την πολιτική τάξη της φεουδαρχίας, τους απαραίτητους κοινωνικούς κανόνες στις ολιστικές αγροτικές κοινωνίες της Ευρώπης. Ο έλεγχος και η περιφρούρηση των κανόνων αυτών ήταν αρμοδιότητα των ίδιων των κοινωνιών και ασκούνταν μέσω ενός πατριαρχικού ολιστικού συστήματος. Απαξιώνοντας και πολεμώντας την κεντρική αρχή και τον κυρίαρχο θρησκευτικό λόγο της Ρώμης, ο Λούθηρος ενίσχυσε μια νέα κοινωνική δυναμική που ξεκίνησε από τις εμπορικές πόλεις της Ιταλίας και της Ολλανδίας, τον ατομικισμό.
Τα «πέντε μόνο» της Μεταρρύθμισης έδωσαν την ιδεολογικο-θρησκευτική βάση που χρειαζόταν η ανερχόμενη αστικο-εμπορική τάξη της Ευρώπης για να χειραφετηθεί από την Παπική εξουσία και ταυτόχρονα να χειραφετήσει την κοινωνία από τον κοινωνικό-θρησκευτικό ολισμό. Πλέον, το κάθε άτομο μπορούσε μόνο του να διαβάσει και να ερμηνεύσει τις άγιες γραφές (Sola Scriptura) που καθοδηγούσαν τη ζωή του, μπορούσε να σωθεί μόνο μέσω της ατομικής του πίστης (Sola Fide) και μόνο διά μέσου της θείας χάριτος (Sola Gratia). Ο μόνος διαμεσολαβητής ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο ήταν ο Χριστός (Solus Christus), ενώ η διαμεσολάβηση της κεντρικής παπικής εξουσίας ήταν και περιττή και βλαβερή. Τέλος, μόνο ο Θεός είχε δικαίωμα στη δόξα (Soli Deo Gloria), κανένας δοξασμός άρα για επίγειες τάξεις, ούτε καν στην ίδια την Εκκλησία. Λόγω της διασύνδεσης της ολιστικής θρησκευτικής τάξης με το Παλαιό Καθεστώς της φεουδαρχίας, το κοινωνικό status στην Ευρώπη άλλαξε συλλήβδην. Ο ανερχόμενος ατομικισμός ενίσχυσε τις τάξεις του διαφωτισμού και της επιστημονικής επανάστασης, οι οποίες με τη σειρά τους συνόδευσαν την αστική τάξη και την Ευρώπη στη νέα βιομηχανική εποχή.
Η απώλεια ισχυρής κεντρικής αρχής και ικανού συστήματος ελέγχου των κοινωνιών οδήγησε μοιραία στην εφεύρεση του Λεβιάθαν, του τέρατος που σκοπό είχε όχι τόσο την προστασία της κοινωνίας των πολιτών, όπως πίστευε ο Hobbes, αλλά την επιβολή εσωτερικής τάξης σε ένα καθεστώς πλήρους κοινωνικού ατομικισμού και αν-αρχίας. Το κράτος μέσω των νέων θεσμών του (άσυλα, φυλακές, σχολεία, ορφανοτροφεία και αναμορφωτήρια) ανέλαβε τον ρόλο και τις αρμοδιότητες που είχε απολέσει η θρησκευτική ολιστική εξουσία. Ανέλαβε δηλαδή το έργο της καθοδήγησης του ατόμου σε όλα τα στάδια της ένταξής του και της δράσης του στην αστική κοινωνία. Μέσω υλικών και συμβολικών μηχανισμών βίας, προσπάθησε να μετατρέψει τους εξωτερικά επιβαλλόμενους κανόνες σε εσωτερικευμένο ατομικό αυτοέλεγχο μέσω του συναισθήματος του φόβου. Ο αρνητικός αυτός ρόλος του σύγχρονου κράτους ήταν γνωστός σε όλους του σημαντικούς φιλελεύθερους στοχαστές, από τον John Locke μέχρι τον James Madison. Για τον λόγο αυτό οι θεωρίες τους και τα συντάγματα που ενέπνευσαν ή συνέγραψαν είχαν βασικό σκοπό τον περιορισμό του κράτους και τη μείωση της επιρροής του πάνω στους κοινωνικούς θεσμούς, οι οποίοι ήταν, σύμφωνα με τον Λόρδο Acton, «αυθόρμητοι» (spontaneous). Από τη σκοπιά αυτή, τα φιλελεύθερα συντάγματα έχουν το όραμα και τη δομή των «πέντε μόνο» του Λούθηρου. Ό,τι ο Λούθηρος αφαίρεσε από την Εκκλησία, τα φιλελεύθερα συντάγματα το αφαιρούν από το κράτος.
Η χειραφέτηση της κοινωνίας όμως ουδέποτε έγινε αποδεκτή από τις ολιγαρχίες, οι οποίες προσπάθησαν μέσω του ελέγχου του Λεβιάθαν να καταπνίξουν τις ανερχόμενες κοινωνικές δυναμικές. Οι ολιγαρχίες αυτές δεν είχαν ιδιαίτερο πρόβλημα να μεταλλαχθούν και, όπως στην περίπτωση των Άγγλων λόρδων, από φεουδαρχικές να μετατραπούν σε εμπορικές βιομηχανικές. Ούτε όμως και οι πολέμιοι των ολιγαρχιών αυτών προσπάθησαν να υπερασπισθούν τις νέες ατομικές ελευθερίες. Τόσο ο εθνικιστικός φασισμός όσο και η κομμουνιστική επανάσταση χρησιμοποίησαν το κράτος και την τρομαχτική του βία για να δημιουργήσουν νέες πολιτικο-οικονομικές ολιγαρχίες, νέες τάξεις και θεσμούς, πολύ χειρότερες από τις αυτές που καταπολεμούσαν. Το κόμμα διαδέχθηκε το αστικό κράτος, το οποίο είχε διαδεχθεί την Παπική εξουσία. Όλες αυτές οι εξουσιαστικές δομές σκοπό έχουν τη δημιουργία «υπάκουων σωμάτων» (corps dociles) και για να το πετύχουν αυτό παρεμβαίνουν στη διαδικασία γένεσης και ανάπτυξης της αυθόρμητης κοινωνικής τάξης (spontaneous order), με σκοπό να τη χειραγωγήσουν προς όφελος της κεντρικής εξουσίας τους.
Η αυθόρμητη τάξη είναι αυτή που δημιουργεί και στηρίζεται στα «ανυπάκουα σώματα» (corps indociles) και στη φυσική διαδικασία συνειδητοποίησης του ατόμου. Όπως έγραφε ο Karl Jung: «Όσο πιο ασυνείδητος είναι ένας άνθρωπος, τόσο περισσότερο συμμορφώνεται προς τον γενικό κανόνα της ψυχικής συμπεριφοράς. Όσο περισσότερο όμως συνειδητοποιεί την ατομικότητά του, τόσο εντονότερες είναι οι διαφορές του από άλλα άτομα και τόσο λιγότερο ανταποκρίνεται στα κοινά μέτρα. Επίσης, οι αντιδράσεις του είναι λιγότερο προβλέψιμες. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μια ατομική συνείδηση είναι πάντα διαφοροποιημένη σε υψηλότερο βαθμό και περισσότερο ευρεία. Αλλά όσο ευρύτερη γίνεται, τόσο περισσότερες διαφορές αντιλαμβάνεται το άτομο και απελευθερώνεται από τους συλλογικούς κανόνες, γιατί η εμπειρική ελευθερία της θέλησης αυξάνεται σε αναλογία με τη διεύρυνση της συνείδησης» («Εισαγωγή στην ψυχολογία», Ιάμβλιχος, Αθήνα, 1994).
* Ο Παναγιώτης Χριστιάς είναι αν. καθηγητής πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Κύπρου.
