Ολοι έχουμε εικόνα της εσωτερικής ζωής μιας παλιάς πολυκατοικίας. Οι πόλεις μας, ιδίως η Αθήνα, έχουν χιλιάδες τέτοια κτίρια, χτισμένα στη διάρκεια του εικοστού αιώνα, σε μια μεγάλη βεντάλια ποιότητας υλικών και βαθμού συντήρησης. Οι παλιές πολυκατοικίες, συνδεδεμένες με οικογενειακές αναφορές, προσωπικές αναμνήσεις, συλλογικά βιώματα, κειμήλια, ενθυμήματα και στάδια ενηλικίωσης σε ατέρμονες κύκλους ζωής και θανάτου, σφραγίζουν όχι μόνο το αστικό τοπίο της χώρας ολόκληρης αλλά και το αποτύπωμα μιας μακράς διαδρομής συγκρότησης της ελληνικής κοινωνίας. Σήμερα, ένα από τα μεγάλα θέματα της Αθήνας (και φυσικά της Θεσσαλονίκης και όλων των αστικών κέντρων) είναι το μέλλον των πολυκατοικιών που μας μεγάλωσαν. Οι πολυκατοικίες-τροφοί, οι πολυκατοικίες-θερμοκοιτίδες, οι πολυκατοικίες-κιβωτοί ταυτίζονται, με τη μορφή που τους έδωσε αρχικά η πρωτοπορία του 1930, με τη νεοελληνική αντίληψη του αστικού πολιτισμού, μια όψη της νεώτερης Ελλάδας καταγεγραμμένης ήδη από τη δεκαετία του 1960 και αναγνωρίσιμηςπλέον διεθνώς ως μια καθ’ υπερβολήν ιδιοσυστασία της δικής μας κοινωνίας.
Ολα αυτά γράφονται με το βλέμμα στο μέλλον. ∆εκάδες χιλιάδες πολυκατοικίες πάσχουν από τις συνέπειες ενός διαχρονικού ελληνικού φαινομένου: την έλλειψη συντήρησης. Οι επενδύσεις που διοχετεύονται τα τελευταία χρόνια με σκοπό την ανακαίνιση διαμερισμάτων για ιδιοκατοίκηση ή εκμετάλλευση παραδίδουν νησίδες καθαριότητας και λειτουργικότητας σε κτίρια με ασυντήρητους κοινόχρηστους χώρους και βρώμικες προσόψεις. Επενδύονται χρήματα για ένα διαμέρισμα σε μια πολυκατοικία που πάσχει. Είναι ένα φαινόμενο που εξελίσσεται σε πρόβλημα.
Ωστόσο, ο αστικός ιστός της Αθήνας είναι αυτός που είναι. Η πόλη βεβαίως αλλάζει, όμως η αλλαγή αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ή να προλάβει την ταχύτατη γήρανση χιλιάδων πολυκατοικιών (και φυσικά και κτιρίων γραφείων) ούτε να απαντήσει στο ερώτημα για την Αθήνα του 2050 και πέραν αυτού του οροσήμου. Πώς θα επιβιώνει ώς το τέλος του αιώνα, πώς θα συμπεριφέρεται σταδιακά και μελλοντικά η κτιριακή, μαζική παραγωγή των κτιρίων που σφράγισαν τη μορφή της ελληνικής πρωτεύουσας ώς τώρα;
Θα έπρεπε να μας απασχολεί περισσότερο το πώς θα αφομοιωθεί αυτός ο τεράστιος αριθμός πολυκατοικιών του 20ού αιώνα μέσα στον ρουν του 21ου. Ηδη, υπάρχουν πολλά παραδείγματα πολυκατοικιών που έχουν υποστεί ριζική ανακαίνιση (και συχνά κακοποίηση) καθώς μετατρέπονται από κτίρια κατοικίας σε κτίρια φιλοξενίας. Αλλά, ο συντριπτικός αριθμός των ασυντήρητων πολυκατοικιών σφραγίζει ακόμη την όψη και την ατμόσφαιρα της πόλης. Παρότι, η πολυκατοικία έχει δαιμονοποιηθεί στην καθημερινή γλώσσα, παραμένει ωστόσο αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας μας. Εξετάζεται ως πολιτισμικό στοιχείο της νεοελληνικής αστικής ταυτότητας και η ανάδειξη του θέματος τα τελευταία χρόνια (με εκθέσεις, εκδόσεις, ξεναγήσεις, ομιλίες) φανέρωσε τη συναισθηματική φόρτιση γύρω από αυτήν τη μονάδα της κατοίκησης, που μας περιλαμβάνει όλους, ή σχεδόν. Φανέρωσε επίσης την πολυπλοκότητα του φαινομένου, τις τυπολογίες και τις ιεραρχήσεις του, τις διαβαθμίσεις της αισθητικής, της ποιότητας, τις διαστάσεις της μαζικής αναπαραγωγής και την ανάγκη προσωπικής, κατά τους αρχιτέκτονες, επαναδιατύπωσης.
Από τις λίγες λέξεις που απηχούν τόσο βαθιά την ξεχωριστή ιδιότητα του νεοελληνικού βίου, η «πολυκατοικία» προκαλεί εσωτερική αντήχηση. Αυτή η κτιριακή τυπολογία που ρίζωσε στην Ελλάδα, ήδη από τη δεκαετία του ’30, γνωρίζοντας τεράστια δυναμική στις κεντρικές συνοικίες την 20ετία 1960-1980 και στα προάστια μετά το 1980, δεν άλλαξε μόνο τις πόλεις μας, δεν διαμόρφωσε μόνο τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την αστική ζωή, αλλά έθεσε ήδη τη μεγάλη πρόκληση του μέλλοντος. Ο τρόπος που θα προσαρμόσουμε την πολυκατοικία στη ζωή που απλώνεται μπροστά μας μετά το 2030 θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα διαβίωσης στις παλιές συνοικίες των Αθηνών. Η μεγάλη σύνθεση που περιμένει η πόλη περνάει μέσα από τη διάσωση, επανεφεύρεση και επαναδιατύπωση της πολυκατοικίας.
