Της ΜΑΡΙΑΣ ΔΑΜΑΝΑΚΗ
Στην πρόσφατη σύνοδο του ΝΑΤΟ ο πρόεδρος Ερντογάν επισφράγισε μια θεμελιώδη αλλαγή στον προσανατολισμό της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής. Η αλλαγή προετοιμάσθηκε προσεκτικά και εφαρμόσθηκε σταδιακά την τελευταία τριετία. Η Τουρκία επαναπροσεγγίζει τη Δύση. Αυτή είναι η πρόκληση που απαιτεί στρατηγική απάντηση από την Ευρώπη, την Ελλάδα και τους γείτονες στην περιοχή.
Μια σύντομη ιστορική αναφορά: Ο Ερντογάν απομακρύνθηκε από τη Δύση μετά το 2010. Μέχρι τότε ως πρωθυπουργός υποστήριζε την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας του. Eζησα την αλλαγή από κοντά. Ως επίτροπος στις επισκέψεις στην Aγκυρα άκουσα την τουρκική κυβέρνηση να αναπτύσσει σταδιακά το δόγμα της αυτονομίας της Τουρκίας: Η Τουρκία θα είναι ανεξάρτητη, η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ δεν θα μας περιορίζει, είμαστε κληρονόμοι του οθωμανισμού, μπορούμε να ηγηθούμε του μουσουλμανικού κόσμου. Προμετωπίδα, η γνωστή αναφορά του Ερντογάν στον ΟΗΕ: O κόσμος είναι μεγαλύτερος από τους πέντε (εννοώντας τα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας). Η δεκαετία έκλεισε με την προμήθεια των πυραύλων S-400 από τη Ρωσία και τα γνωστά αντίμετρα από τις ΗΠΑ. Είχε βρεθεί νέος φίλος. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Τουρκία καταδίκασε μεν, αλλά αρνήθηκε να ακολουθήσει τη Δύση στις κυρώσεις εναντίον της Μόσχας. Οι οικονομικές συναλλαγές με τη Ρωσία γιγαντώθηκαν, με την Τουρκία να αποτελεί βασικό αγωγό του ρωσικού πετρελαίου προς τρίτες χώρες.
Ωστόσο, μετά τις εκλογές του 2023, η Τουρκία άρχισε να πραγματοποιεί μεθοδικά νέα στροφή επιστροφής στη Δύση. Η εκλογή Τραμπ το 2024 διευκόλυνε τα πράγματα. Βοήθησε και ο περίγυρος. Οι ανέλπιστες εξελίξεις υπέρ της Ουκρανίας στον πόλεμο άρχισαν να κλονίζουν το τουρκορωσικό ειδύλλιο. Η μερική σταθεροποίηση του φιλικού καθεστώτος Σάρα στη Συρία έκανε τον Πούτιν μάλλον αχρείαστο εταίρο. Αλλά η ουσία βρίσκεται βεβαίως αλλού. Πού; Στην τουρκική οικονομία φυσικά, που παραγνωρίζουμε εμείς οι ανόητοι. Η κακή οικονομική κατάσταση, που άγγιξε το ναδίρ το 2022, με επίσημο πληθωρισμό πάνω από 85%, βοήθησε να αντιληφθούν όλοι πως η τουρκική οικονομία εξαρτάται ποικιλοτρόπως από τη Δύση. Η Ε.Ε. είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Τουρκίας και ο μεγαλύτερος διεθνής επενδυτής. Τα όποια οφέλη από τη συμμαχία με τον Πούτιν δεν ισοφαρίζουν το γεγονός.
Ετσι, η οικονομική ηγεσία της Τουρκίας προχώρησε στη σταδιακή εναρμόνιση της οικονομίας με τα δυτικά χρηματοπιστωτικά δεδομένα και διαδικασίες. Η εξωτερική πολιτική απέκρουσε τη ρωσική επιρροή. Τον Ιούλιο του 2023 η Τουρκία συμφώνησε στην είσοδο της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ. Ο Χακάν Φιντάν δήλωσε τον περασμένο Απρίλη ότι η Τουρκία φιλοδοξεί να αποτελέσει τμήμα της νέας Ευρωπαϊκής Αρχιτεκτονικής Ασφαλείας. Ο Ερντογάν ετοίμασε μια φαντασμαγορική διάσκεψη του ΝΑΤΟ για να εναγκαλισθεί τον Τραμπ και να διακηρύξει την πίστη του στη Συμμαχία. Πίσω από τις πόρτες κανόνισε την πώληση των S-400 και οργανώνει την επιχείρηση ικανοποίησης των απαιτήσεων του Κογκρέσου για τη συμφωνία CAATSA και την τροπολογία 1245 του προϋπολογισμού για τα πολυπόθητα F-35. Η επαναπροσέγγιση με τη Δύση σφραγίσθηκε πανηγυρικά.
Ποια είναι τα επόμενα βήματα στο πλαίσιο της νέας στρατηγικής; Προηγείται η οικοδόμηση τουρκικής στρατιωτικής βιομηχανίας με διμερείς συμφωνίες συμπαραγωγής στα νατοϊκά πλαίσια και συμμετοχή και σε άλλα επενδυτικά οχήματα, όπως το καναδικό. Συγχρόνως οργανώνεται η αναγνώριση –με δυτική πλέον σφραγίδα– περιφερειακού ηγετικού ρόλου στην Τουρκία για τη διαμόρφωση των σχέσεων με Συρία, Λίβανο, Αίγυπτο Λιβύη, Βαλκάνια.
Κυρίως όμως, ο Ερντογάν επιμένει σε ένα καθεστώς αποδοχής, χωρίς προϋποθέσεις, των επιλογών του για το κράτος δικαίου και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. «Καμία ανάμειξη στις εσωτερικές μας υποθέσεις», είναι το σύνθημα που επαναλαμβάνεται. Οπου βεβαίως οι εσωτερικές υποθέσεις παραπέμπουν σε ένα καθεστώς που δύσκολα προσιδιάζει στις δημοκρατίες της Δύσης. Μπορεί να υπάρχουν εκλογές στην Τουρκία, αλλά η Δικαιοσύνη, η ελευθερία του Τύπου, η προστασία δικαιωμάτων βρίσκονται κάτω από τον καταθλιπτικό έλεγχο του καθεστώτος. Δύσκολα μπορεί να μιλήσει κανείς για ελεύθερη χώρα όταν οι αντίπαλοι φυλακίζονται και οι μειονότητες διώκονται. Τα επιχειρήματα ότι οι διώξεις ασκούνται για την προστασία της εθνικής ασφαλείας και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας δεν πείθουν, όπως δεν πείθει και ο ισχυρισμός ότι η φυλάκιση του Ιμάμογλου ήταν πρωτοβουλία της ανεξάρτητης Δικαιοσύνης.
Με δυο λόγια: H Toυρκία επαναπροσεγγίζει τη Δύση αλλά με τους δικούς της όρους. Επιθυμεί μια πραγματιστική ρεαλιστική αντιμετώπιση οικονομικών συμφερόντων και στόχων στη βάση ενός ελάχιστου κοινού παρονομαστή. Επιθυμεί, όμως, να διατηρήσει ελευθερία κινήσεων για οτιδήποτε πέραν του παρονομαστή. Μπορεί να τα καταφέρει;
Η Δύση, όπως και αν προσδιορισθεί, υποδέχεται την Τουρκία με ανοιχτή αγκαλιά. Οι λόγοι, προφανείς: η γεωγραφική της θέση, το μέγεθος, οι προοπτικές ανάπτυξης, η δημογραφική της ευρωστία. Η στάση του προέδρου Τραμπ, που καθιέρωσε το δίκαιο της ισχύος, δεν προκαλεί καμία έκπληξη. Ακόμη όμως και για τον πρόεδρο Τραμπ υπάρχουν δυσκολίες. Το Kογκρέσο ασφαλώς θα παίξει ρόλο και οι ενδιάμεσες εκλογές εξακολουθούν να έχουν τη σημασία τους. Το Ισραήλ δεν μπορεί να συμβιβαστεί με παράδοση στις οθωμανικές φιλοδοξίες. Το ισραηλινό λόμπι στις ΗΠΑ ήδη δραστηριοποιείται ενόψει του Νοεμβρίου.
Το ΝΑΤΟ, σαν έτοιμο από καιρό, ενδιαφέρεται να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της τουρκικής στρατιωτικής βιομηχανίας και τις επιχειρησιακές εγκαταστάσεις μιας κρίσιμης γεωπολιτικά περιοχής. Εχει όμως να αντιμετωπίσει θέματα νομικών εφαρμογών του καταστατικού του, που προκύπτουν από τη δεδομένη απειλή της Τουρκίας εναντίον της Ελλάδας.
Και εδώ βεβαίως το κρίσιμο μέγεθος θα είναι η στάση της Ε.Ε. Στην πρόσφατη επίσκεψη της ύπατης εκπροσώπου Κάγια Κάλας, η σκόπιμη αφωνία σε ζητήματα κράτους δικαίου δεν πέρασε απαρατήρητη. Η δικαιολογημένη κριτική υπογραμμίζει πως η ανάγκη της Ε.Ε. να προωθήσει την άμυνα και ασφάλεια δεν αλλοτριώνει την ανάγκη υπεράσπισης ενός συνολικού ευρωπαϊκού οικοδομήματος δημοκρατικών αρχών, που είναι το μόνο ανάχωμα απέναντι στην απειλή και στα διαλυτικά σχέδια της Ακροδεξιάς.
Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα; Ισχυρίζομαι ότι το πιο σημαντικό είναι να χτίσει εσωτερικό μέτωπο πραγματισμού και ρεαλιστικής αντιμετώπισης των δεδομένων. Αυτή η επιλογή αποκλείει τα συμπλεγματικά σύνδρομα του αιώνιου εχθρού που απευθύνονται σε φοβικά συναισθήματα και συσκοτίζουν την ουσία. Αλλωστε έχουμε πληρώσει ακριβά στο παρελθόν τις φιλοδοξίες ανθρώπων που κέρδισαν αξιώματα καλλιεργώντας τον φόβο της εχθρικής περικύκλωσης ενός έθνους ανάδελφου.
Η τουρκική επιλογή διαμορφώνει μια νέα κατάσταση που μπορεί να αξιοποιηθεί. Μπορούμε να αξιοποιήσουμε τις δηλώσεις, περί διαλόγου και ειρηνικής επίλυσης των διαφορών, που γίνονται στο όνομα της «δυτικής αναβάπτισης». Να επωφεληθούμε από τα κεκτημένα της ευρωπαϊκής μας παρουσίας και την αναγκαία ομοφωνία για τα προγράμματα SAFE. Να επιμείνουμε για μια εξωτερική πολιτική που θα προστατεύει το σύνολο των ευρωπαϊκών συνόρων. Για την εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας απέναντι στα όποια σχέδια για τη «Γαλάζια Πατρίδα».
Αλλά κυρίως πρέπει να επιμείνουμε στις δικές μας ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες ενόψει και της ελληνικής προεδρίας του 2027, όπως για τη διεύρυνση στα Δυτικά Βαλκάνια. Να συνεχίσουμε τις προσπάθειες στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου εκκρεμούν διευθετήσεις με Αίγυπτο, μέτρα ουσιαστικής ευρωπαϊκής παρουσίας στη Συρία, στον Λίβανο, στη Λιβύη. Οφείλουμε να εργασθούμε σοβαρά για μια μακροπρόθεσμη στρατηγική στις ελληνοϊσραηλινές σχέσεις.
Οσον αφορά τις σχέσεις με τις ΗΠΑ, δύσκολα μπορεί κανείς να προβλέψει. Αξιοποιούμε ό,τι έχουμε και κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε. Μας εύχομαι καλή τύχη!
*Η κ. Μαρία Δαμανάκη είναι σύμβουλος για το κλίμα και τη θαλάσσια πολιτική, πρώην επίτροπος Ε.Ε.
