Οταν μιλούσε ο Rousseau για το «Kοινωνικό Συμβόλαιο» αναφερόταν στην εργασία λέγοντας ότι συνιστά «βασικό παράγοντα ένταξης των ατόμων στην κοινωνία, καθώς και δυναμική παράμετρο αναδιανομής πλούτου».

Σήμερα όμως τα πράγματα μετασχηματίζονται ριζικά. Οι αλγόριθμοι, τα μεγάλα δεδομένα και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης επιφέρουν δραματικές αλλαγές, όχι μόνο στο είδος εργασίας αλλά στην ποιότητα και στο περιεχόμενό της. Δεν μιλάμε απλά για τεχνολογική ανεργία ή ανεργία τριβής, όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο μεταξύ δύο εργασιών, αλλά για δομική ανεργία σε ένα ραγδαία εξελισσόμενο και μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Από την άλλη, νέες εξειδικεύσεις απαιτούνται που θα καλύψουν τις ανάγκες των τεχνολογικών καινοτομιών. Η δύναμη της τεχνητής νοημοσύνης δεν επαναπροσδιορίζει μόνο την εργασία, αλλά και την ίδια την οικονομία και τις μέχρι τώρα διαμορφωμένες σχέσεις κράτους - πολίτη και το κυριότερο η οικονομική ισχύς συσσωρεύεται σε μεγάλες εταιρείες τεχνολογικούς κολοσσούς, όπως π.χ. Google, Apple, Microsoft, Open AI, Palantir technologies με επιρροή στα data analytics, Byte Dance με επιρροή λόγω TikTok, Snap Inc., Discord Inc για Gaming, Klarna, Space X κ.ά., με την αιτούμενη ωστόσο επιμέλεια από πλευράς κυβερνήσεων να εστιάζεται στις οικονομικά αδύναμες ομάδες πληθυσμού, καθώς η οικονομία της πληροφορίας μπορεί να δημιουργεί νέο πλούτο αλλά «παράγει» και ανισότητες.

Ως εκ των ανωτέρω, συνάγεται λοιπόν η αναγκαιότητα ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου στο πλαίσιο της διαδικασίας αναθεώρησης και αναπροσαρμογής με βάση τα νέα δεδομένα αναφορικά με τις σχέσεις κράτους - πολίτη, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών. Η αναπροσαρμογή ωστόσο αυτή χρειάζεται προφανώς και στη χώρα μας, αφορά δε πολλούς κλάδους της οικονομίας, από τη λιανική, τις τράπεζες, τον τουρισμό μέχρι και τη δημόσια διοίκηση.

Αυτό σημαίνει ότι η παραδοσιακή δομή της ελληνικής οικονομίας, που είναι ευάλωτη στις τεχνολογικές αλλαγές και δημιουργεί θέσεις εργασίας χαμηλής προστιθέμενης αξίας και εξειδίκευσης, πρέπει να αλλάξει για τον απλούστατο λόγο ότι οι θέσεις αυτές θα αυτοματοποιηθούν. Στην κατεύθυνση αυτή η πολιτική βούληση και παρέμβαση κρίνεται σκόπιμη, ειδάλλως θα προκύψει απώλεια θέσεων εργασίας και το σοβαρότερο διεύρυνση των ανισοτήτων. Αναμφισβήτητα λοιπόν το νέο κοινωνικό συμβόλαιο θα έχει αφετηρία την εκπαίδευση. Η συζήτηση για τις πολυσυζητημένες ψηφιακές δεξιότητες κρίνεται ατελέσφορη και γραφειοκρατική, καθώς η ανάγκη για ένα νέο εθνικό σύστημα διά βίου μάθησης, που οδηγεί σε πραγματική αξιοποίηση των νέων ευκαιριών απασχόλησης, υπερτερεί, αφού αποτελεί την ορθή προσέγγιση στην επίλυση του προβλήματος.

Το αίτημα λοιπόν για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο στη χώρα μας αγγίζει πολιτικές πτυχές και ανάληψη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών που αφορούν: Πρώτον, την παρουσία, όπως είπαμε, ενός εθνικού συστήματος διά βίου μάθησης, με την εκπαίδευση συνδεδεμένη με τις νέες τεχνολογίες από τα πρώτα μαθητικά χρόνια.

Δεύτερον, τον επανασχεδιασμό των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, αφού η φύση της εργασίας του μέλλοντος αλλάζει.

Τρίτον, την εξισορρόπηση της εφαρμογής συστημάτων νέων τεχνολογιών και τεχνητής νοημοσύνης, που θα πρέπει να λειτουργούν με όρους λογοδοσίας, διαφάνειας και προστασίας προσωπικών δεδομένων. Τέταρτον, το νέο κοινωνικό συμβόλαιο πρωτίστως θα πρέπει να υπηρετεί και να φέρνει στο επίκεντρο τον πολίτη μέσα από κανόνες που εμβαθύνουν περαιτέρω στη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών και ενισχύουν την πίστη των πολιτών σε αυτό το νέο συμβόλαιο. Στη λογική αυτή, λοιπόν, η συνεργασία πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, με πραγματικά κίνητρα σε εργαζομένους και ανέργους είναι απαραίτητη. Από την άλλη, η ευέλικτη εργασία δεν πρέπει να συνδέεται με την εργασιακή ανασφάλεια και η ύπαρξη μηχανισμών που διασφαλίζουν αξιοπρεπές εγγυημένο εισόδημα και προασπίζουν τα εργασιακά δικαιώματα, ανεξαρτήτως του είδους απασχόλησης, θεμελιώνουν ασφαλείς προϋποθέσεις αντίστασης και ενσωμάτωσης στην επικείμενη αυτοματοποίηση της εργασίας.

Σε αυτό το πλαίσιο η τεχνητή νοημοσύνη για τη χώρα αποτελεί δυνάμει ευκαιρία και μοχλό ταχείας ανάπτυξης, που θα αφορά όμως τους πολλούς, αφού θα συνδυάζει την τεχνολογική πρόοδο με την κοινωνική συνοχή. Είναι στρατηγικής σημασίας, όμως, και οι επενδύσεις σε τεχνολογία και καινοτομία, στοιχειοθετούν δε στοχευμένες πολιτικές επιλογές ώστε η χώρα να μην κινδυνεύσει να παγιδευτεί σε ένα μοντέλο χαμηλής προστιθέμενης αξίας με επιπτώσεις στη συμμετοχή της στον διεθνή καταμερισμό εργασίας, στις θέσεις εργασίας που «παράγει», καθώς και στην ανάγκη ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας.

*Ο κ. Αντώνης Ζαΐρης είναι καθηγητής Διοίκησης Επιχειρήσεων, μέλος της Ενωσης Αμερικανών Οικονομολόγων (ΑΕΑ).