Ενώ η Ευρώπη θέτει στόχο 90 GW κοινοτικής ενέργειας έως το 2030, η Ελλάδα αντιμετωπίζει ένα οξύ παράδοξο: πολλές κοινότητες, ελάχιστη αυτοπαραγωγή, μαζικές εξαγορές. Τα δεδομένα περιγράφουν μια συστημική απόκλιση από τον αρχικό στόχο – και υποδεικνύουν τι πρέπει να αλλάξει.

Στις 22 Μαΐου γιορτάσαμε για πρώτη φορά την Ημέρα Ενεργειακών Κοινοτήτων. Hταν μια καλή αφορμή για απολογισμό αλλά και για ειλικρίνεια. Γιατί αν τα δεδομένα λένε κάτι σαφές, είναι ότι ο θεσμός βρίσκεται σε σημείο καμπής: ή θα επιστρέψει στο αρχικό του όραμα ή θα εξελιχθεί σε κάτι ριζικά διαφορετικό από αυτό.

Την ίδια εβδομάδα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το AccelerateEU –τον νέο ευρωπαϊκό οδικό χάρτη για την ενεργειακή κρίση– με ρητή αναφορά στις Ε.Κ. ως εργαλείο προστασίας των πολιτών και σημαντική δυνατότητα μείωσης του ενεργειακού κόστους των νοικοκυριών. Παράλληλα, 21 οργανισμοί στη χώρα μας κατέθεσαν συγκεκριμένο σχέδιο επτά σημείων απευθυνόμενο στην ελληνική κυβέρνηση. Η σύγκλιση αυτών των σημάτων δεν είναι τυχαία.

Ενας θεσμός με δύο πρόσωπα. Σήμερα υπάρχουν 1.747 ενεργειακές κοινότητες καταχωρισμένες στο ΓΕΜΗ, αριθμός εντυπωσιακός. Αλλά η αριθμητική αυτή αφθονία κρύβει μια ποιοτική ανισορροπία, που τα δεδομένα του ΔΕΔΔΗΕ αποκαλύπτουν με ακρίβεια: από τα 1.465 MW ηλεκτρισμένης ισχύος Ε.Κ. (Σεπτέμβριος 2025), μόλις 101,4 MW –το 6,9%– αφορούν αυτοπαραγωγή. Το υπόλοιπο 93,1% είναι εμπορικά έργα πώλησης ενέργειας στο δίκτυο.

Αυτό δεν είναι κακό από μόνο του, αλλά είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που ο ευρωπαϊκός νομοθέτης ορίζει ως «ενεργειακή κοινότητα πολιτών»: ένα σχήμα με επίκεντρο την τοπική αυτοκατανάλωση, τη μείωση του λογαριασμού του μέλους και την ενεργειακή ανεξαρτησία της κοινότητας.

Η τάση που ανησυχεί. Αν ο σημερινός αριθμός είναι ανησυχητικός, η τάση είναι ακόμη πιο αποκαλυπτική. Το 2023 ηλεκτρίστηκαν έργα Ε.Κ. ισχύος 309,9 MW. Το 2024, μόλις 212,3 MW. Το πρώτο τρίμηνο του 2025 μόνο 34,4 MW. Στο εννεάμηνο του 2025 κατατέθηκαν 4.728 νέες αιτήσεις αυτοπαραγωγής – έναντι σχεδόν τριπλάσιων (12.901) την ίδια περίοδο του 2024. Από τον Οκτώβριο 2024, όταν τέθηκε σε ισχύ το virtual net billing, έως τον Σεπτέμβριο 2025, μόλις 16,5 MW νέων έργων Ε.Κ. αυτοπαραγωγής συνδέθηκαν.

Η μεταβατική αβεβαιότητα από το παλαιό στο νέο σύστημα συμψηφισμού –με εκκρεμή ρυθμιστικά κενά γύρω από τη διαδικασία πίστωσης και τον τρόπο επιμερισμού αξίας στα μέλη– έχει δημιουργήσει ουσιαστικό «πάγωμα» νέων αιτήσεων. Πρόκειται για τεχνικά επιλύσιμα ζητήματα, που όμως παραμένουν ανοιχτά.

Το φαινόμενο που δεν συζητείται. Παράλληλα, συντελείται ένα φαινόμενο που δεν έχει αναδειχθεί επαρκώς: η μεταβίβαση ισχύος Ε.Κ. από πολίτες σε εταιρείες και funds. Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία του 2026, περίπου το μισό της ενεργού ισχύος φαίνεται να έχει μεταβιβαστεί.

Δεν είναι αποκλειστικά φαινόμενο κερδοσκοπίας. Ακόμη και κοινότητες με πολλά μέλη - φυσικά πρόσωπα και κοινωνικό σκοπό αναγκάστηκαν να πουλήσουν: απώλειες εσόδων από περικοπές παραγωγής και αρνητικές τιμές χονδρεμπορικής, σε συνδυασμό με την αδυναμία εξυπηρέτησης δανείου, δημιούργησαν μια χρηματοπιστωτική παγίδα που ορισμένες κοινότητες δεν μπόρεσαν να αποφύγουν. Αποτέλεσμα: η παραγόμενη αξία μεταφέρεται εκτός της τοπικής οικονομίας.
Το 50% της ενεργού ισχύος Ε.Κ. έχει μεταβιβαστεί σε εταιρείες και επενδυτικά σχήματα. Ο θεσμός της «ενεργειακής δημοκρατίας» κινδυνεύει να γίνει εργαλείο συγκέντρωσης.

Το ζήτημα του ηλεκτρικού χώρου. Ενα τρίτο πρόβλημα, εξίσου δομικό, αφορά την πρόσβαση στο δίκτυο. Το 50,8% της αιτούμενης ισχύος Ε.Κ. (2.482,6 MW) έχει ακυρωθεί λόγω αδυναμίας σύνδεσης – και η ακυρωμένη ισχύς αυξήθηκε κατά 352 MW μόνο μέσα στο πρώτο εννεάμηνο του 2025.

Αξίζει να σημειωθεί: 100 εκατ. ευρώ που προβλέπονταν στο Ταμείο Ανάκαμψης για Ε.Κ. δεν αξιοποιήθηκαν. Χάθηκαν, χωρίς να καταλήξουν σε λειτουργικά έργα κοινοτήτων πολιτών. Ταυτόχρονα, πόροι ΕΣΠΑ για Ε.Κ. υπάρχουν σε έξι επιχειρησιακά προγράμματα, αλλά η πρόσβαση παραμένει ουσιαστικά αδύνατη χωρίς εξειδικευμένη υποστήριξη.
Ο δρόμος μπροστά. Τα παραπάνω δεν περιγράφουν αναπόφευκτη εξέλιξη. Περιγράφουν μια συσσώρευση επιλύσιμων προβλημάτων, τα οποία απαιτούν όμως συγκεκριμένες, μετρήσιμες αποφάσεις.

Αμεσες προτεραιότητες: πλήρης αποσαφήνιση του virtual net billing (διαδικασία πίστωσης, επιμερισμός αξίας, καθεστώς ευάλωτων)· αποκατάσταση προτεραιότητας Ε.Κ. στον ηλεκτρικό χώρο, με στοχευμένο ποσοστό στις περιοχές επιτάχυνσης· αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων ΕΣΠΑ με κριτήρια αυτοπαραγωγής και συμμετοχής ευάλωτων· και θεσμικές ρυθμίσεις που να προστατεύουν τον κοινοτικό χαρακτήρα των Ε.Κ. από μεταβιβάσεις.

Μεσοπρόθεσμα χρειάζεται ολοκληρωμένο πλαίσιο για τοπικά μικροδίκτυα –ιδίως για νησιά και απομακρυσμένες περιοχές– και ένας εθνικός ανακυκλούμενος χρηματοδοτικός μηχανισμός που θα κινητοποιεί ιδιωτικά κεφάλαια πολιτών (το αντίστοιχο εργαλείο σε Γαλλία και Ολλανδία έχει κινητοποιήσει 40-60 ευρώ ιδιωτικών κεφαλαίων για κάθε ένα ευρώ δημόσιας επιχορήγησης).
Πάνω απ’ όλα χρειάζεται ένας δεσμευτικός εθνικός στόχος για εγκατεστημένη ισχύ Ε.Κ. αυτοπαραγωγής – γιατί χωρίς στόχο δεν υπάρχει λογοδοσία. Η ενεργειακή κοινότητα δεν είναι κατηγορία στατιστικής. Είναι θεσμός τοπικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής ή δεν είναι τίποτα.

Ο κ. Αλέξης Κακαΐτσας είναι μηχανολόγος μηχανικός ΕΜΠ, MSc, μέλος ΤΕΕ και ιδρυτικό μέλος του Δικτύου Ενεργειακής Πολιτικής.